Bộ phim Hộ Linh Tráng Sĩ: Bí ẩn mộ Vua Đinh đang nhận được sự quan tâm từ dư luận. Trao đổi với Báo Tri thức và Cuộc sống, TS sử học Trần Vân Anh, Trường ĐH Thủ đô cho hay, đây là bộ phim huyền sử võ thuật. Có một số dấu hiệu lịch sử xuất hiện trong bộ phim mà nếu có nền lịch sử, chúng ta dễ bắt mạch câu chuyện hơn.

Đinh Tiên Hoàng: Từ người dẹp loạn đến biểu tượng chính thống

TS Trần Vân Anh cho hay, nhân vật lịch sử mở đầu và đứng sau toàn bộ câu chuyện là Đinh Tiên Hoàng, tên là Đinh Bộ Lĩnh.

Đinh Bộ Lĩnh kế thừa thành quả của chủ tướng Trần Minh Công, một trong 12 sứ quân, sau đó tiếp tục đánh dẹp các sứ quân khác và tự xưng là Vạn Thắng Vương. Sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, ông lập ra nhà Đinh và được quần thần tôn là Đại Thắng Minh hoàng đế.

“Đinh Tiên Hoàng” là cách gọi được sử dụng về sau, trong đó “Tiên hoàng” là tôn hiệu được tôn sau khi hoàng đế băng hà. Theo TS Trần Vân Anh, chi tiết này quan trọng để người xem hiểu đúng bối cảnh lịch sử mà bộ phim sử dụng.

Theo TS Vân Anh, Loạn 12 sứ quân là thời kỳ sau khi chính quyền trung ương của nhà Ngô suy yếu, các sứ quân chiếm giữ từng vùng, có thành lũy, có quân riêng, có thế lực địa phương, nhưng chưa phải những quốc gia theo nghĩa đầy đủ. Cuộc chiến giữa 12 sứ quân cát cứ không phải cuộc chiến giữa 12 quốc gia độc lập, nên đoạn mở đầu phim là cảnh Đinh Bộ Lĩnh đánh vào một thành lũy của một sứ quân, không phải loại thành cao hào sâu hoành tráng của một quốc gia.

Vai trò thống nhất quốc gia, bình thiên hạ của Đinh Tiên Hoàng từng được sử gia Lê Văn Hưu viết: " Tiên Hoàng tài năng sáng suốt hơn người, dũng lược nhất đời, đương lúc nước Việt ta không chủ, các hùng trưởng cát cứ, đánh một cái mà 12 sứ quân thần phục hết, rồi mở nước đóng đô, đổi xưng hoàng đế, đặt trăm quan, dựng sáu quân, chế độ gần đủ, chắc là ý Trời vì nước Việt ta lại sinh ra bực thánh triết, tiếp nối chính thống...".

Như vậy, Đinh Tiên Hoàng trong lịch sử không chỉ là một ông vua thắng trận. Ông còn là biểu tượng của trật tự thái bình sau loạn lạc, cát cứ. Khi ông chết, trật tự ấy lập tức rung chuyển, cho nên việc giữ được long mạch là vô cùng hệ trọng với triều đình.

Cái chết của cha con vua Đinh và vùng mờ lịch sử

Một dấu hiệu lịch sử đáng chú ý khác, theo TS Trần Vân Anh, là câu chuyện về Đinh Liễn và cái chết của hai cha con vua Đinh.

Theo TS Trần Vân Anh, Đinh Liễn là con trưởng của Đinh Bộ Lĩnh, cùng cha chinh chiến lập nhiều công. Sử chép, Đinh Liễn từng được cha sai đi làm con tin, bị Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn bắt treo lên cây sào trước thành hòng uy hiếp Đinh Bộ Lĩnh hàng, nếu không sẽ giết Liễn. Nhưng Đinh Bộ Lĩnh đã nói: Đại trượng phu đã thề lập công danh, có đâu lại học thói đàn bà, con gái, rồi sai cung thủ nhằm Liễn mà bắn. Thấy vậy, Ngô vương tha Liễn và rút binh. Trong phim có cảnh cha của Nguyên Phong đi cứu hoàng tử bị treo trên tường thành, có lẽ liên quan đến đoạn sử này chăng?.

Đinh Liễn còn làm con tin, đi sứ nhà Tống, được nhà Tống phong Giao Chỉ quận vương, nhưng, sau đó, Đinh Tiên Hoàng lại phong con nhỏ Hạng Lang làm Thái tử, con thứ Đinh Toàn là Vệ Vương. Sử ghi do Liễn tức giận nên ngầm sai người giết Hạng Lang (cũng không rõ chứng cứ). Phim có cảnh, Đinh Liễn hỏi cha về chiếc ấn Giao Chỉ, cũng là ý nhắc đến chuyện lẽ ra Đinh Liễn là người nối ngôi.

Mùa đông, tháng Mười (trong phim là đêm trung thu có lồng đèn chỉ là cái cớ để lồng yếu tố văn hoá, vì không phải phim lịch sử nên không quan trọng), vua và Đinh Liễn bị sát hại. Việc sử chép Đỗ Thích giết vẫn là một nghi án.

“Vì sao một nội nhân có thể sát hại cả vua và người kế vị quan trọng nhất? Vì sao sự việc lại xảy ra ngay trong cung? Vì sao Đỗ Thích ra tay?”, TS Trần Vân Anh đặt vấn đề.

Theo bà, cách giải thích Đỗ Thích nằm mơ thấy sao rơi vào miệng rồi cho rằng mình có điềm làm vua mang màu sắc huyền hoặc. Khoảng trống của sử liệu khiến cái chết của cha con vua Đinh trở thành một trong những uẩn khúc lớn của lịch sử Việt Nam thế kỷ X. “Hộ Linh Tráng Sĩ” đã lựa chọn bước vào chính vùng mờ ấy.

TS Trần Vân Anh cũng đặc biệt chú ý tới những dấu hiệu được để lại trước khi một nhân vật qua đời, trong đó có chi tiết một vị tướng viết chữ bằng máu. Theo bà, những nét chữ không rõ ràng trong hoàn cảnh đó buộc người xem phải suy đoán và xâu chuỗi với các manh mối khác trong phim.

99 cỗ quan tài: Giai thoại lăng mộ thành mê trận ký ức

Theo TS Trần Vân Anh, câu chuyện 99 cỗ quan tài và 7 tráng sĩ được giao nhiệm vụ “hộ linh” không được ghi trong chính sử mà tồn tại dưới dạng dã sử, với nhiều thuyết mang màu sắc huyền bí.

Một thuyết kể rằng sau khi vua Đinh bị sát hại, triều đình làm 99 chiếc quan tài và đưa đi chôn tại nhiều nơi trong vùng núi Hoa Lư, trong đó lăng trên Mã Yên Sơn được cho là nơi chôn một trong số đó.

Một thuyết khác kể rằng trong ngày an táng vua, những cỗ xe ngựa chạm rồng chở quan tài từ hoàng cung đi theo nhiều hướng, nhằm khiến không ai biết nơi chôn cất thực sự của cha con vua Đinh. Chính những dị bản này tạo nên chất liệu đặc biệt để điện ảnh khai thác.

“Bản thân câu chuyện về nhà Đinh và vua Đinh Tiên Hoàng đã nhuốm màu sắc huyền bí, sử thi và điện ảnh. Sử liệu để lại một cái chết bí ẩn, còn điện ảnh bước vào khoảng trống đó để dựng nên hành trình bảo vệ linh cữu, bảo vệ bí mật an táng, bảo vệ phần thiêng còn lại của một vị hoàng đế”, bà nói.

Theo TS Trần Vân Anh, con số 99 trong văn hóa Á Đông thường gợi cảm giác gần tới viên mãn, gần tới tuyệt đối, gần tới cõi thiêng. Một cỗ quan tài gắn với cái chết, còn 99 cỗ quan tài biến cái chết thành một mê trận khiến kẻ thù không biết đâu là nơi cần tìm.

“Khi hiểu bối cảnh ấy, ta sẽ thấy hành trình “hộ linh” trong phim không đơn giản là đưa quan tài đi chôn. Kẻ thù có thể phá một ngôi mộ, nhưng khó phá một huyền thoại đã được dân gian che chở. Đó là hành trình bảo vệ tính chính danh của nhà Đinh trong giờ phút quyền lực lung lay”, TS Trần Vân Anh nhận định.

Đáng chú ý, Lê Hoàn không xuất hiện trong phim, dù ông là danh tướng quan trọng của triều Đinh cùng Đinh Điền, Nguyễn Bặc và Phạm Hạp.

“Mỗi bộ phim về đề tài lịch sử là một cánh cửa mở vào quá khứ, để người xem bước vào gặp gỡ các nhân vật trong quá khứ. Hãy thử hỏi: phía sau mỗi cảnh phim kia là ai? là dấu vết lịch sử nào?

Khi một bộ phim khiến khán giả bắt đầu đặt câu hỏi, lịch sử đã có thêm một con đường để trở về với hôm nay”, TS Trần Vân Anh chia sẻ.