Là người đứng đầu Học viện Nông nghiệp Việt Nam – cơ sở đào tạo trọng điểm quốc gia, GS.TS Nguyễn Thị Lan luôn đau đáu với việc phát triển nguồn nhân lực nữ chất lượng cao.

Những rào cản lớn

GS.TS Nguyễn Thị Lan cho hay, ở nhiều vùng nông thôn, phụ nữ gần như là lực lượng lao động chủ lực trên đồng ruộng. Từ những cánh đồng trồng trọt, chăn nuôi đến khâu chế biến và tiêu thụ nông sản, dấu ấn của phụ nữ hiện diện ở hầu hết các công đoạn của chuỗi giá trị. Tuy nhiên, vị thế của phụ nữ trong lĩnh vực này vẫn chưa thực sự tương xứng với những đóng góp mà họ mang lại.

Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, rào cản đầu tiên nằm ở nguồn lực sản xuất. Mặc dù pháp luật Việt Nam đã quy định nguyên tắc bình đẳng giới trong quyền sử dụng đất và tiếp cận nguồn lực, nhưng trên thực tế vẫn tồn tại những hạn chế nhất định.

Ở một số nơi, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và tài sản sản xuất chủ yếu đứng tên nam giới; vì vậy phụ nữ gặp nhiều khó khăn hơn khi tiếp cận tín dụng chính thức, do thiếu tài sản bảo đảm hoặc thiếu thông tin. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng đầu tư, mở rộng sản xuất cũng như tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị nông nghiệp.

Bên cạnh đó là những hạn chế trong tiếp cận tri thức và công nghệ. Trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển đổi mạnh mẽ theo hướng số hóa, thông minh và xanh hóa, nếu không được đào tạo và cập nhật kỹ năng kịp thời, phụ nữ rất dễ bị “mắc kẹt” trong mô hình sản xuất truyền thống với giá trị gia tăng thấp. Khoảng cách về công nghệ, nếu không được thu hẹp, sẽ dần trở thành khoảng cách về thu nhập và vị thế.

Một rào cản khác là tiếng nói và vai trò quyết định. Theo bà Lan, tỷ lệ phụ nữ tham gia quản lý hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp và các tổ chức sản xuất vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng. Trong khi đó, ở cấp độ hộ gia đình và cộng đồng, phụ nữ lại gánh vác rất nhiều trách nhiệm. Sự chênh lệch giữa “lao động nhiều” nhưng “quyền quyết định ít” vẫn là thực tế cần được nhìn nhận một cách công bằng.

Giáo dục – chìa khóa nâng cao vị thế phụ nữ trong nông nghiệp

Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, để nâng cao vị thế của phụ nữ trong nông nghiệp một cách căn bản và bền vững, giáo dục và đào tạo giữ vai trò then chốt. Trước hết, giáo dục giúp phụ nữ nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng quản lý sản xuất.

Trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại, sản xuất không còn đơn thuần dựa vào kinh nghiệm truyền thống mà đang chuyển mạnh sang các mô hình ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp chính xác, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn. Khi được trang bị kiến thức về khoa học cây trồng, vật nuôi, an toàn sinh học, quản lý chuỗi giá trị hay thương mại điện tử, phụ nữ không chỉ làm tốt hơn công việc sản xuất mà còn có thể chủ động tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào thị trường.

Bên cạnh đó, giáo dục còn góp phần thay đổi tư duy và nâng cao sự tự tin của phụ nữ. Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, tri thức không chỉ mang lại kỹ năng mà còn tạo nên vị thế. Khi được đào tạo bài bản, có hiểu biết về pháp luật, thị trường và công nghệ, phụ nữ sẽ chủ động hơn trong việc tiếp cận nguồn lực, tham gia các tổ chức sản xuất, thậm chí đảm nhận vai trò lãnh đạo trong hợp tác xã hoặc doanh nghiệp nông nghiệp. Đây là yếu tố quan trọng để thu hẹp khoảng cách giữa “lao động trực tiếp” và “ra quyết định”.

Giáo dục cũng được xem là nền tảng hình thành thế hệ phụ nữ nông nghiệp mới – có tri thức, khát vọng đổi mới và khả năng hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ, nông nghiệp Việt Nam muốn phát triển bền vững phải dựa vào nguồn nhân lực chất lượng cao. Vì vậy, theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, việc đầu tư cho nữ sinh, nữ nghiên cứu viên và phụ nữ trẻ khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp không chỉ là vấn đề bình đẳng giới mà còn là chiến lược phát triển dài hạn của ngành.

Khi giáo dục mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và khoa học – công nghệ cho phụ nữ, cánh cửa phát triển sẽ được mở rộng hơn. Khi đó, phụ nữ không chỉ là lực lượng tham gia sản xuất mà còn có thể trở thành động lực dẫn dắt quá trình đổi mới nông nghiệp theo hướng xanh, hiện đại và bền vững.

Tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, cán bộ nữ chiếm tới 56% và họ chính là những hạt nhân quan trọng trong nghiên cứu khoa học cũng như hợp tác quốc tế. Đáng chú ý, Học viện đã có 3 nhà khoa học nữ vinh dự nhận giải thưởng Kovalevskaia danh giá, minh chứng cho năng lực trí tuệ bền bỉ của phụ nữ trong lĩnh vực khoa học nông nghiệp.

Học viện cũng đặc biệt chú trọng khuyến khích nữ sinh theo đuổi các ngành học vốn được coi là "thế mạnh của nam giới" như nông nghiệp số, thú y hay công nghệ sinh học. Những chương trình khởi nghiệp, sàn thương mại điện tử VNUA-MART chính là những bệ phóng thực tế giúp phụ nữ hiện thực hóa các ý tưởng kinh doanh từ nông sản.

Hướng tới năm 2026 và những mục tiêu dài hạn, GS.TS Nguyễn Thị Lan mong muốn có thêm những chính sách mang tính đột phá, ưu tiên hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp trong nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn.

Một điều rất quan trọng, theo bà Lan, xã hội cần thay đổi cách nhìn về vai trò của phụ nữ trong nông nghiệp. Phụ nữ không chỉ là người “giữ lửa” trong gia đình hay năng lượng lao động thầm lặng trên đồng ruộng, mà còn có thể là nhà khoa học, doanh nhân nông nghiệp, nhà quản lý...

>>> Mời độc giả xem thêm video Phụ nữ Việt Nam đang ngày càng phát triển về mọi mặt: