Nghệ nhân là những “báu vật nhân văn sống”
Quốc hội vừa thảo luận về dự thảo nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Liên quan đến bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian và truyền thống (Điều 6), đại biểu Quốc hội Đặng Bích Ngọc cho hay, đây là nội dung đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập, khi các yếu tố văn hóa ngoại lai du nhập mạnh mẽ. Nhà nước cần có chính sách đủ mạnh để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, tránh nguy cơ mai một, đồng thời tạo nên bản sắc riêng của con người và đất nước Việt Nam.
Theo bà Ngọc, cần chú trọng đầu tư cho con người, đặc biệt là các nghệ nhân. “Họ là những “báu vật nhân văn sống” , đang thổi hồn giữ gìn bảo tồn phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số”, bà Ngọc nhấn mạnh.
Bà Ngọc cho hay, hiện nay, nhiều địa phương đã triển khai hiệu quả các mô hình truyền dạy như mo Mường, hát then, múa khèn… thông qua lớp học cộng đồng hoặc phối hợp với chính quyền.
Để phát huy hiệu quả các mô hình này, cần có cơ chế đãi ngộ phù hợp đối với nghệ nhân, bao gồm hỗ trợ sinh hoạt phí, bảo hiểm y tế và kinh phí truyền dạy. Đồng thời, xem xét đưa nội dung văn hóa truyền thống vào chương trình giáo dục, qua đó nâng cao nhận thức xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ, về trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.
Bên cạnh đó, cần cấp ngân sách trực tiếp cho các lớp truyền dạy tại cộng đồng, hỗ trợ học bổng và cơ chế ưu tiên cho con em dân tộc thiểu số theo học các ngành nghệ thuật truyền thống. Việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, nhất là du lịch cộng đồng, homestay tại vùng dân tộc thiểu số, cũng cần được thúc đẩy thông qua các chính sách hỗ trợ về đất đai, tài chính.
Đồng thời, cần tăng cường phân cấp cho cơ sở, giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhằm thay đổi nhận thức của người dân về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Việc đầu tư cần có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên những loại hình văn hóa có nguy cơ mai một.
Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, cần huy động sự tham gia của toàn xã hội, phát huy vai trò chủ thể của người dân, qua đó vừa giảm áp lực ngân sách, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Mục tiêu là tạo sự đồng thuận, niềm tin và động lực trong cộng đồng, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, để công tác bảo tồn văn hóa đạt hiệu quả bền vững.
Nghệ nhân mong được đãi ngộ để giữ nghề, truyền lửa di sản
Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, nghệ nhân hát xoan Nguyễn Thị Lịch (Phú Thọ) bày tỏ sự đồng tình với đề xuất của đại biểu Quốc hội. Bà Lịch cho biết, đến nay chế độ dành cho nghệ nhân vẫn còn rất hạn chế.
Như với bà, là nghệ nhân dân gian, đã làm nghề hơn 50 năm nhưng cũng không có chế độ gì. Đi biểu diễn, phục vụ du lịch thì đơn vị mời mới hỗ trợ, mỗi người được bồi dưỡng khoảng trăm nghìn đồng.
“Việc gắn bó với di sản không xuất phát từ lợi ích vật chất, mà là trách nhiệm với truyền thống gia đình. Tuy nhiên, tôi mong muốn Nhà nước quan tâm, có chế độ hỗ trợ dù nhiều hay ít, như một sự động viên đối với những người đã dành cả đời gìn giữ di sản”, bà Lịch chia sẻ.
Bà Lịch cho biết, đến nay, bà vẫn kiên trì truyền dạy hát xoan, mở hàng trăm lớp học. Học trò của bà trải rộng từ trẻ nhỏ đến người lớn, có em mới 6 tuổi đã biết hát xoan, nhiều em có thể thực hành đầy đủ các làn điệu.
Việc đầu tư cho thế hệ kế cận, theo bà là yếu tố then chốt để bảo tồn di sản lâu dài. “Chúng tôi rồi cũng sẽ già đi, nên phải đào tạo lớp sau. Chỉ mong Nhà nước quan tâm để các em có điều kiện học và giữ được di sản này”, bà nói.
Trong khi đó, ông Nguyễn Trọng Cau, Chủ tịch Câu lạc bộ Quan họ Châm Khê (Bắc Ninh) cho biết, địa phương hiện đã có chế độ hỗ trợ hàng tháng cho các danh hiệu nghệ nhân.
Theo đó, nghệ nhân được tỉnh vinh danh khoảng hơn 2 triệu đồng/tháng; nghệ nhân ưu tú hơn 3 triệu; còn nghệ nhân nhân dân khoảng trên 4–5 triệu đồng”, ông cho hay.
Đánh giá về ý nghĩa của chính sách, ông nhấn mạnh đây là nguồn động viên quan trọng để nghệ nhân yên tâm gắn bó với hoạt động bảo tồn văn hóa. “Các nghệ nhân là nòng cốt của phong trào, nhất là trong truyền dạy. Có hỗ trợ sẽ thêm nguồn động viên để họ làm tốt hơn, tích cực hơn và có trách nhiệm hơn”, ông nói.
Không chỉ hỗ trợ cá nhân, theo ông Cau, tỉnh Bắc Ninh còn cấp kinh phí cho các làng quan họ để duy trì hoạt động. Mỗi năm, các làng quan họ gốc được hỗ trợ khoảng 30 triệu đồng, làng quan họ thực hành khoảng 20 triệu đồng, phục vụ cho truyền dạy và giao lưu.
Từ thực tế địa phương, nghệ nhân cho rằng nếu chính sách này được mở rộng ở tầm quốc gia sẽ góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
