Tại Hà Nội, cuộc đua giành suất học tại các trường THCS chất lượng cao hay trường chuyên từ lâu đã không còn là một kỳ chuyển cấp thông thường. Nó đã biến thành một cuộc "marathon" khốc liệt với tỷ lệ chọi cao ngất ngưởng, đôi khi còn áp lực hơn cả thi đại học. Có trường tổ chức kỳ đánh giá năng lực chọn đầu vào lớp 6 có trường tỉ lệ 1 chọi 20. Tuy nhiên tỉ lệ chọi cao đi kèm với áp lực vô cùng lớn đối với trẻ.

Những ngày này, khi mùa tuyển sinh đầu cấp lớp 6 đang "nóng" lên từng giờ, hình ảnh những đứa trẻ 10 tuổi tất bật chạy giữa các “show” học thêm, đăng ký cùng lúc 3-4 nguyện vọng đã trở nên quen thuộc nhưng cũng đầy xót xa. Liệu sự kỳ vọng của cha mẹ có đang trở thành gánh nặng quá sức đối với tâm sinh lý non nớt của trẻ?

Để tìm câu trả lời, phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với Chuyên gia giáo dục - TS. Vũ Thu Hương, nguyên giảng viên Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Áp lực thi cử quá sớm có thể khiến trẻ trầm cảm

-Thưa chuyên gia, dưới góc nhìn tâm lý học phát triển, việc một trẻ 10-11 tuổi phải đối mặt với áp lực thi cử quá sớm, tỷ lệ chọi "khốc liệt" hơn cả thi đại học tác động thế nào đến tâm sinh lý đang hoàn thiện của các em?

TS. Vũ Thu Hương: Việc trẻ đối mặt với áp lực thi cử quá sớm ảnh hưởng rất nhiều đến tâm sinh lý của trẻ. Ở lứa tuổi tiểu học, các con chỉ là tập đi học và hình thành nhân cách. Tuy nhiên, khoảng cách chương trình giữa lớp 5 và lớp 6 hiện nay khá lớn, bản thân việc chuyển cấp đã là một bước ngoặt gây "sốc" tâm lý.

Việc bị ép vào guồng quay ôn luyện trường chuyên từ lớp 3, lớp 4 với lịch học dày đặc. Trong khi đa số học sinh học tiểu học đi học bán trú, nên việc học thêm sẽ lấy hết thời gian nghỉ ngơi, vui chơi của trẻ. Khiến trẻ cảm thấy cả cuộc đời chỉ xoay quanh việc học, trẻ dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, chán nản và áp lực.

Áp lực cuộc thi đầu vào lớp 6 chất lượng cao tại Hà Nội/Ảnh nguồn hoctot.hocmai.vn

Ở lứa tuổi tiểu học, thực sự trẻ không cảm thấy hào hứng với cuộc đua tranh ấy, cũng không biết so bì nhau điểm số mà ngược lại với trẻ con chúng coi chuyện đó rất đơn giản, giống như trò chơi, rất vui vẻ. Nhưng khi phụ huynh ép con vào cuộc đua trường lớp như thế khiến các con rất căng thẳng.

Đặc biệt, mối quan hệ bạn bè vốn trong sáng sẽ bị phá vỡ. Ở độ tuổi này, bạn bè giống như anh em, có thể trêu chọc nhau, yêu thương nhau, có cạnh tranh cũng chỉ là để cô giáo chú ý đến mình nhiều hơn hay ít hơn, để được an ủi, vỗ về. Nhưng khi trẻ bị đẩy vào cuộc đua điểm số, khiến cho việc kết bạn không còn được vui vẻ, vô tư được nữa.

Hệ quả là khi đỗ vào trường chọn, việc kết bạn cũng trở nên khó khăn. Vì lúc này các con cảm thấy mình rất giỏi và sẽ không thích kết bạn với người kém hơn hoặc người giỏi hơn mình. Các con sẽ bị cái cảm giác đua chen xen lẫn vào việc kết bạn, điều đó khiến cho tâm lý của trẻ không ổn, không thoải mái so với những trẻ mà không tham gia cuộc đua vào trường chuyên, trường chất lượng cao.

Nguy hiểm hơn là cái áp lực khi mà lúc nào cũng học sẽ khiến trẻ ghét học và sợ học. Nếu một đứa trẻ giỏi có khả năng đỗ ngay lập tức dễ rơi vào tình trạng tự mãn. Sau này trẻ lớn hơn, việc xử lý tự mãn sẽ rất khó khăn. Còn với những trẻ mà học chấp chới, có khả năng đỗ và có khả năng trượt thì suốt ngày sống trong cảm giác lo sợ. Đặc biệt là các bố mẹ cũng rất lo sợ các con bị trượt khỏi cuộc đua. Và cảm giác tâm lý đó của bố mẹ sẽ chuyển sang cho con và khiến con sẽ cảm thấy căng thẳng và rất nhiều bạn có biểu hiện trầm cảm. Nhưng rất nhiều bố mẹ không phát hiện ra con mình bị trầm cảm. Biểu hiện trầm cảm như khó ngủ, ăn rất nhiều hoặc có một số tật xấu nào đó như mút môi, mút tay… Thực tế, đã có nhiều bạn do áp lực quá nên sinh ra thèm ăn và ăn một cách điên cuồng và dẫn đến thừa cân béo phì...

Nếu con đỗ, bố mẹ chúc mừng vui vẻ thì cảm giác ức chế của các con sẽ tan biến nhưng với những bạn trượt thì còn trầm trọng hơn bởi vì bố mẹ thất vọng, mọi người thất vọng. Cho dù bố mẹ có thể hiện ra hay không thì sự thất vọng của bố mẹ, con cũng cảm nhận được và nó lại một lần nữa gây áp lực đến tâm trí của các con, những trẻ bị trầm cảm thì bệnh tình lại nặng hơn...

Căn nguyên nào khiến nhiều phụ huynh đặt kỳ vọng quá lớn lên vai trẻ?

- Vậy theo chuyên gia, đâu là căn nguyên khiến nhiều bậc phụ huynh hiện nay đặt kỳ vọng quá lớn lên vai con trẻ, vô tình biến hành trình học tập ở bậc tiểu học thành một cuộc đua đầy áp lực?

TS. Vũ Thu Hương: Có 3 nhóm nguyên nhân chính dẫn đến tâm lý kỳ vọng quá mức của phụ huynh hiện nay.

Thứ nhất, do bố mẹ thiếu thông tin và hiểu biết chưa đầy đủ về giáo dục, đặc biệt là giáo dục phổ thông.

Thứ hai, do bố mẹ thiếu niềm tin vào giáo dục công lập. Rất nhiều bố mẹ cho rằng, học giỏi là đầy đủ cho nên sẽ tìm cách để cho con học thật giỏi, và hay có suy nghĩ là vào trong môi trường mà tất cả chúng nó đều giỏi thì bắt buộc con phải học hành tử tế hơn. Hơn nữa, những gia đình có con đỗ trường chuyên đều là những gia đình quan tâm đến con, do vậy con mình ở trong môi trường đó, sẽ ít sự cố, ít vấn đề do họ thiếu kiến thức về giáo dục.

Cha mẹ không hiểu là trẻ em thực tế sống theo một thế giới quan khác, không sống theo tư duy của bố mẹ. Và những môi trường tuy các con học giỏi nhưng dễ khiến các con tự mãn và các con có thể dễ bị dụ dỗ chơi bởi những trò chơi khá nguy hiểm nhưng bố mẹ khó khuyên bảo vì là các tự mãn cho rằng mình giỏi hơn bố mẹ. Nói là môi trường chuyên sẽ tốt đẹp hơn môi trường thường là chưa đúng, bởi vì mỗi trường có những thế mạnh riêng. Trong khi những ngôi trường khác họ quan tâm đến trẻ ở đa dạng tất cả các hoạt động, không phải chỉ có việc học. Môi trường như thế sẽ tốt hơn rất nhiều, vừa học, vừa làm, vừa phát triển kỹ năng, phát triển đạo đức, sẽ tốt cho các con. Nhiều ngôi trường bị mang tiếng là trường làng, trường kém chất lượng nhưng ở đó thầy cô lại dạy rất tâm huyết, rất tâm lý học sinh, chất lượng cũng ổn định, có thể giúp trẻ phát triển toàn diện.

Nguyên nhân thứ ba là tâm lý tìm kiếm "vùng an toàn" cho con. Nhiều phụ huynh sợ lứa tuổi teen các con sẽ dễ gây chuyện do thay đổi tâm sinh lý và lo sợ nhất là kỳ thi vào lớp 10 cấp THPT, nên họ muốn con họ vào trường chuyên để có cái nền tảng, sàn kiến thức như một "bước đệm" an toàn để chắc suất vào THPT. Nhưng đây là chiến lược không chính xác vì nếu trẻ học bị lệch kiến thức hoặc gặp áp lực dẫn đến chán học, chỉ cần 1- 2 môn học kém, bị điểm liệt thì các bạn cũng không thể đỗ THPT. Phụ huynh nên hiểu rằng, các trường công lập, dân lập khác họ cũng rất quan tâm đến đào tạo học sinh chứ không phải vào các trường chuyên.

Ngoài ra, còn có nguyên nhân từ bệnh thành tích. Có nhiều bố mẹ ban đầu thì không có bệnh thành tích nhưng khi con mình đạt được kết quả nào đó ở trường thì sẽ thường rơi vào bệnh thành tích và lúc đó sẽ lên sức ép học tập với con...

Hãy trả lại cho con một môi trường học tập đầy đủ và đúng nghĩa

- Để việc học không còn là "cuộc chiến" gây tổn thương tâm lý cho trẻ, bố mẹ cần thay đổi tư duy như thế nào trong việc đồng hành cùng con, thưa chuyên gia?

TS. Vũ Thu Hương: Tôi muốn nói với các phụ huynh rằng, khi các con chưa bước vào các kỳ thi lớn như thi THPT, đại học, thì hãy trả lại cho con một môi trường học tập đầy đủ và đúng nghĩa. Bởi việc học của các con có nhiều yếu tố tác động, không chỉ có việc học,

Trẻ em học từ cuộc sống, từ những buổi dã ngoại, những chuyến khám phá thiên nhiên và ngay cả từ việc giúp đỡ cha mẹ làm việc nhà. Những trải nghiệm thực tế này có giá trị giáo dục không kém gì kiến thức trong sách vở, giúp trẻ phát triển tư duy đa chiều và khả năng thích nghi. Khi thế giới quan được mở rộng qua việc khám phá, việc tiếp thu kiến thức văn hóa tự khắc sẽ trở nên dễ dàng và hào hứng hơn.

Phụ huynh cần hiểu rằng, tương lai của một đứa trẻ có rất nhiều ngã rẽ và trường chuyên không phải là con đường độc đạo dẫn đến thành công. Điều quan trọng nhất không phải là tấm vé vào trường chọn, mà là sự thấu hiểu và đồng hành của cha mẹ. Hãy lắng nghe để biết con thực sự cần gì, thế mạnh của con ở đâu thay vì ép con thực hiện giấc mơ của mình.

Nếu gia đình muốn con thử sức ở các kỳ thi chất lượng cao, hãy để con bước vào tâm thế tự nguyện và "tự thân vận động". Khi không bị đè nặng bởi áp lực thành tích từ cha mẹ, trẻ mới có thể bộc lộ năng lực chính xác nhất và học cách chịu trách nhiệm với sự lựa chọn của chính mình.

Xin cảm ơn chuyên gia!