Con trai út Võ Tắc Thiên lên ngôi năm 22 tuổi nhưng không có thực quyền

Đường Duệ Tông Lý Đán sinh năm 662 tại Trường An, là hoàng tử thứ tám của Đường Cao Tông Lý Trị và là người con trai út của Võ Tắc Thiên. Ông là em ruột của Đường Trung Tông Lý Hiển, đồng thời là anh trai của Thái Bình công chúa, hai nhân vật có ảnh hưởng lớn đến những biến động chính trị cuối thế kỷ VII và đầu thế kỷ VIII.

Theo Cựu Đường thư, Lý Đán ban đầu mang tên Lý Húc Luân, sau đổi thành Lý Luân rồi Lý Đán. Ngay trong năm sinh, hoàng tử được phong Ân vương và lần lượt được trao những chức tước như Ký Châu đại đô đốc, Thiền Vu đại đô hộ. Trong quá trình trưởng thành, ông tiếp tục được phong Dự vương, Ký vương và Tương vương.

Sử sách Trung Quốc ghi nhận vị hoàng tử này có tính tình khiêm nhường, hiếu học, giỏi thư pháp chữ thảo và chữ lệ, đặc biệt yêu thích các sách nghiên cứu về văn tự, huấn hỗ. Tháng 12/683, Đường Cao Tông qua đời, Thái tử Lý Hiển kế vị, tức Đường Trung Tông. Tuy nhiên, quyền lực triều đình vẫn nằm trong tay Võ Tắc Thiên, khi ấy giữ địa vị Hoàng thái hậu và trực tiếp can dự vào việc điều hành quốc gia.

Chỉ hơn một tháng sau, mâu thuẫn giữa tân hoàng đế và mẹ trở nên gay gắt. Tháng 2/684, Võ Tắc Thiên phế truất Đường Trung Tông, giáng xuống làm Lư Lăng vương, đồng thời đưa người con út Lý Đán lên ngôi hoàng đế.

Ở tuổi 22, Lý Đán trở thành vị hoàng đế thứ năm của nhà Đường, lấy niên hiệu Văn Minh. Chính phi họ Lưu được lập làm hoàng hậu, còn con trai trưởng Lý Thành Khí trở thành hoàng thái tử. Tuy nhiên, dù mang danh nghĩa hoàng đế, Đường Duệ Tông không nắm quyền quyết định việc triều chính. Võ Tắc Thiên tiếp tục lâm triều xưng chế, điều hành mọi công việc quân sự, chính trị và bổ nhiệm quan lại.

Theo các ghi chép lịch sử, ông phải sống trong cung điện riêng, không trực tiếp tham dự việc xử lý những vấn đề trọng đại của triều đình. Trong khi đó, quyền lực của Võ Tắc Thiên ngày càng được củng cố sau khi bà dẹp bỏ các lực lượng chống đối.

Năm 684, Từ Kính Nghiệp khởi binh tại Dương Châu nhằm chống Võ Tắc Thiên. Cuộc nổi dậy sau đó bị quân triều đình đánh bại. Thừa tướng Bùi Viêm, người từng đề nghị Hoàng thái hậu trả lại quyền lực cho hoàng đế, cũng bị xử tử.

Những năm tiếp theo, nhiều thành viên tông thất họ Lý và quan lại chống đối Võ Tắc Thiên lần lượt bị trấn áp. Trong hoàn cảnh ấy, Lý Đán tiếp tục giữ ngôi vua nhưng không có khả năng chi phối các quyết định chính trị. Năm 690, Võ Tắc Thiên chính thức lên ngôi hoàng đế, đổi quốc hiệu từ Đường thành Chu, mở đầu thời kỳ Võ Chu. Lý Đán mất ngôi, được chuyển sang địa vị Hoàng tự, mang họ Võ và chuyển đến ở Đông cung.

Thoát khỏi những cuộc thanh trừng và lần thứ hai trở thành hoàng đế

Sau khi mất ngôi năm 690, Lý Đán tiếp tục sống trong bầu không khí chính trị căng thẳng dưới thời Võ Tắc Thiên. Các vụ án liên quan đến hoàng tộc và quan lại diễn ra liên tiếp, khiến địa vị của những thành viên nhà Đường trở nên đặc biệt nhạy cảm.

Năm 693, gia đình ông trải qua một biến cố nghiêm trọng khi Hoàng tự phi Lưu thị và Đức phi Đậu thị - hai người vợ của Lý Đán, bị Võ Tắc Thiên xử tử sau những lời cáo buộc liên quan đến thuật phù thủy. Trong đó, Đậu thị là mẹ ruột của Lý Long Cơ, người sau này trở thành Đường Huyền Tông.

Theo Tư trị thông giám, sau khi hai người bị giết, Lý Đán không dám hỏi đến sự việc. Ông vẫn phải giữ thái độ bình thường khi vào chầu Võ Tắc Thiên, giữa lúc bản thân và các con tiếp tục sống dưới sự giám sát của triều đình.

Năm 698, một bước ngoặt mới xuất hiện khi Võ Tắc Thiên quyết định triệu Lý Hiển từ Phòng Châu trở về, lập lại làm hoàng thái tử. Lý Đán khi ấy nhiều lần lấy lý do sức khỏe, xin nhường địa vị kế thừa cho anh trai và sau đó được phong trở lại làm Tương vương.

Đến tháng 2/705, các đại thần Trương Giản Chi, Thôi Huyền Vĩ cùng một số tướng lĩnh phát động cuộc chính biến Thần Long, loại bỏ hai anh em Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông và buộc Võ Tắc Thiên trao lại ngai vàng cho Lý Hiển.

Nhà Đường được khôi phục, Đường Trung Tông lần thứ hai lên ngôi. Lý Đán được phong An Quốc Tương vương, giữ vị trí quan trọng trong hoàng tộc nhưng không trực tiếp kiểm soát triều chính. Tuy nhiên, triều đình dưới thời Đường Trung Tông tiếp tục xuất hiện những cuộc tranh giành quyền lực, đặc biệt là sự can dự của Vi hoàng hậu, An Lạc công chúa và các phe phái trong cung đình.

Tháng 6/710, Đường Trung Tông đột ngột qua đời. Theo Tân Đường thư và Tư trị thông giám, Vi hoàng hậu bị quy trách nhiệm đầu độc hoàng đế. Sau đó, bà đưa Lý Trọng Mậu - con trai Đường Trung Tông, lên ngôi, và bà nắm quyền với tư cách Hoàng thái hậu. Giữa tình hình ấy, Lý Long Cơ - con trai thứ ba của Lý Đán, liên kết với Thái Bình công chúa và một số tướng lĩnh cấm quân để phát động cuộc chính biến Đường Long.

Lực lượng chính biến tiến vào cung, tiêu diệt Vi hoàng hậu cùng các nhân vật chủ chốt thuộc phe cánh của bà. An Lạc công chúa cũng bị giết trong biến cố này, chấm dứt thời kỳ kiểm soát triều đình của tập đoàn họ Vi. Sau cuộc chính biến, Lý Trọng Mậu phải rời ngai vàng. Tháng 7/710, Lý Đán được tôn lập làm hoàng đế lần thứ hai, tức Đường Duệ Tông, lấy niên hiệu Cảnh Vân.

Khác với lần đăng cơ năm 684, lần trở lại ngai vàng này diễn ra khi Võ Tắc Thiên đã qua đời và triều đại nhà Đường được khôi phục. Tuy nhiên, quyền lực trong triều đình vẫn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hai nhân vật có công đưa ông lên ngôi là Lý Long Cơ và Thái Bình công chúa.

Một vấn đề lớn ngay sau khi Đường Duệ Tông đăng cơ là lựa chọn người kế vị. Theo nguyên tắc trưởng đích, Lý Thành Khí -con trai trưởng do chính thất sinh ra, có địa vị thuận lợi để trở thành hoàng thái tử. Tuy nhiên, Lý Long Cơ lại là người giữ vai trò chủ chốt trong cuộc chính biến lật đổ phe Vi hoàng hậu. Trước tình hình ấy, Lý Thành Khí chủ động nhường vị trí thái tử cho em trai. Đường Duệ Tông sau đó quyết định lập Lý Long Cơ làm hoàng thái tử, tạo tiền đề cho lần chuyển giao ngai vàng tiếp theo.

Nhường ngôi cho con trai, trở thành Thái thượng hoàng và chứng kiến cuộc chính biến cuối đời

Sau khi tái đăng cơ, Đường Duệ Tông tiến hành một số thay đổi trong triều đình, bổ nhiệm những đại thần như Diêu Sùng và Tống Cảnh tham gia điều hành chính sự. Triều đình cũng bãi bỏ hàng loạt chức quan được bổ nhiệm không đúng quy trình dưới thời Đường Trung Tông, nhằm chấn chỉnh bộ máy quan lại.

Tuy nhiên, mâu thuẫn giữa Thái Bình công chúa và Hoàng thái tử Lý Long Cơ ngày càng trở nên gay gắt. Là em gái Võ Tắc Thiên, Thái Bình công chúa từng tham gia các cuộc chính biến quan trọng và có ảnh hưởng lớn đối với nhiều đại thần trong triều đình.

Theo Tư trị thông giám, Thái Bình công chúa không muốn Lý Long Cơ kế vị vì lo ngại vị thái tử có năng lực và quyết đoán sẽ hạn chế quyền lực của mình. Bà nhiều lần tìm cách gây ảnh hưởng đến việc lựa chọn người kế vị, đồng thời theo dõi hoạt động của Đông cung.

Năm 711, các đại thần Diêu Sùng và Tống Cảnh đề xuất những biện pháp nhằm hạn chế ảnh hưởng của Thái Bình công chúa đối với triều chính. Tuy nhiên, các biện pháp này không giải quyết được mâu thuẫn, trong khi quyền lực của bà vẫn tiếp tục được duy trì.

Đến năm 712, Đường Duệ Tông quyết định nhường ngôi cho Lý Long Cơ. Theo Tân Đường thư, vào thời điểm ấy, các quan chiêm tinh báo cáo về hiện tượng thiên văn được cho là bất lợi đối với ngôi vua. Nhà vua lấy việc truyền ngôi để tránh tai họa làm lý do cho quyết định của mình.

Tháng 9/712, Lý Long Cơ chính thức lên ngôi, trở thành Đường Huyền Tông, mở đầu triều đại về sau gắn liền với thời kỳ Khai Nguyên thịnh thế. Lý Đán lui về địa vị Thái thượng hoàng sau lần thứ hai nhường thiên hạ. Tuy nhiên, việc truyền ngôi không đồng nghĩa với việc Đường Duệ Tông lập tức giao toàn bộ quyền lực cho con trai. Trong thời gian đầu, Thái thượng hoàng vẫn nắm quyền quyết định những vấn đề lớn, bao gồm bổ nhiệm quan lại từ tam phẩm trở lên và xử lý các vụ án nghiêm trọng. Đường Huyền Tông chủ yếu điều hành những công việc có cấp bậc thấp hơn.

Tình trạng hai trung tâm quyền lực tiếp tục kéo dài đến năm 713, khi mâu thuẫn giữa Đường Huyền Tông và Thái Bình công chúa lên đến đỉnh điểm. Tháng 7/713, Đường Huyền Tông chủ động phát động cuộc chính biến Tiên Thiên, tiêu diệt nhiều quan lại và tướng lĩnh thuộc phe Thái Bình công chúa. Sau thất bại của phe mình, bà bị buộc phải tự sát. Đường Duệ Tông từ đó trao lại toàn bộ quyền điều hành triều chính cho hoàng đế.

Sau biến cố này, vị Thái thượng hoàng sống những năm cuối đời trong hoàng cung, không còn trực tiếp tham dự những quyết sách chính trị quan trọng. Năm 716, Đường Duệ Tông Lý Đán qua đời, hưởng thọ 54 tuổi theo cách tính hiện đại, tương đương 55 tuổi theo tuổi truyền thống. Ông được an táng tại Kiều Lăng, thuộc khu vực Bồ Thành, tỉnh Thiểm Tây ngày nay.