UBND TP Hà Nội vừa trình HĐND TP xem xét Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Trong đó đề xuất chuyển khu “Đại học Tổng hợp Hà Nội” tại 19 Lê Thánh Tông thành không gian Bảo tàng Đại học thời đại Hồ Chí Minh, trên cơ sở di dời Trường Đại học Dược Hà Nội và Khoa Hóa học (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội). Thông tin này gây chú ý với nhiều ý kiến trái chiều.

Theo tờ trình, Khu bảo tàng Đại học thời đại Hồ Chí Minh dự kiến kết nối với hệ thống các bảo tàng hiện hữu như Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Hồ Chí Minh, tạo thành một cụm không gian văn hóa - lịch sử tại khu vực trung tâm.

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, TS.KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho biết, ông ủng hộ việc chuyển đổi thành bảo tàng, đây là hướng đi phù hợp để gìn giữ di sản và “trí nhớ đô thị”. Tuy nhiên, cần làm đúng để không xâm hại tổng thể không gian kiến trúc lịch sử.

Mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái di sản đô thị

TS.KTS Ngô Doãn Đức cho hay, Đại học Dược hiện nay là một di sản đô thị có giá trị, được người Pháp xây dựng từ hơn 100 năm trước, với bố cục không gian đặc trưng gồm các dãy nhà ngang, dọc tương đối hoàn chỉnh.

Trước đây, Đại học Quốc gia Hà Nội từng đề xuất xây thêm các công trình như phòng học hay phòng thí nghiệm ngay trong khuôn viên này do thiếu diện tích. Tuy nhiên, giới chuyên môn, trong đó có TS.KTS Ngô Doãn Đức, đã không đồng tình. Lý do là việc "xây chen" như vậy sẽ làm phá vỡ tổng thể không gian kiến trúc vốn đã rất ổn định của khu Đại học Dược Hà Nội với kiến trúc Pháp đặc trưng.

Một điều đáng lưu ý nữa, là Trường ĐH Dược Hà Nội nằm trong một hệ thống quy hoạch kiểu Pháp điển hình gồm quần thể các công trình y tế, bảo tàng, nhà hát... tạo nên một diện mạo văn hóa đặc thù cho lõi di sản Hà Nội. Vì vậy, việc giữ nguyên trạng không gian kiến trúc này không chỉ là bảo vệ một ngôi trường, mà là bảo vệ một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái di sản đô thị.

“Việc bảo tồn không gian này được coi là bảo vệ "trí nhớ đô thị". Những công trình trên trăm năm, gắn liền với thời kỳ đô thị thuộc địa như thế này phải được xem là di sản đô thị, tương tự như cầu Long Biên hay các công trình y tế, nhà hát xung quanh”, ông Đức nhấn mạnh.

Cùng với đó, theo ông Đức, việc di dời này cũng phù hợp với chủ trương chung của Nhà nước về chuyển dời các trường đại học, bệnh viện ra khỏi nội đô nhằm giảm áp lực giao thông và dân số.

Chuyển đổi thành Bảo tàng ngành Dược: Sự kế thừa "trúng" và đúng

TS.KTS Ngô Doãn Đức cho hay, câu hỏi quan trọng nhất là sau khi di dời, cơ sở đó sẽ được sử dụng làm gì? Với riêng Đại học Dược Hà Nội, ông Đức đánh giá việc chuyển đổi thành Bảo tàng ngành Dược là cách ứng xử rất "trúng" và có tính kế thừa cao.

Việt Nam hiện vẫn đang thiếu một bảo tàng ngành dược đúng nghĩa, trong khi nền y học và dược học nước nhà có lịch sử phong phú từ thuốc Nam, thuốc Bắc đến những thành tựu hiện đại. Một bảo tàng như vậy không chỉ là nơi tham quan mà còn là không gian giáo dục tích cực, nơi "chữ Dược" vẫn được gìn giữ dưới một hình thái mới.

Về mặt quy hoạch văn hóa, khu vực 19 Lê Thánh Tông nằm trong một cụm công trình lớn gồm Nhà hát Lớn và các bảo tàng lân cận. Nếu có thêm một bảo tàng Dược (hoặc Y-Dược) được đầu tư bài bản, nơi đây sẽ trở thành một quần thể văn hóa – du lịch đặc sắc, hấp dẫn du khách nhưng vẫn giữ được tính học thuật vốn có.

Trước những lo ngại về việc “bảo tàng hóa không gian tri thức”, làm mất đi tinh thần học thuật, chỉ giữ lại phần “xác”, mất đi phần “hồn”, mất đi tinh thần “nơi chốn” trong kiến trúc, TS.KTS Ngô Doãn Đức cho rằng đây là cách nhìn mang tính cảm xúc nhiều hơn là từ góc độ quy hoạch.

Bảo tàng hoàn toàn có thể giữ được phần “hồn. Ví dụ, có thể dành một không gian để tái hiện lịch sử đào tạo: giáo trình, giáo án, hiện vật, hình ảnh, các thế hệ giảng viên, dược sĩ... Nếu làm đúng cách, việc chuyển đổi không những không làm “mất hồn” mà còn giúp lưu giữ ký ức một cách hệ thống hơn. Không còn đào tạo trực tiếp, nhưng vẫn lưu dấu ấn giáo dục qua việc trưng bày.

"Chuyển thành bảo tàng ngành Dược là hợp lý vì nó có sự kế thừa: trước là nơi đào tạo, sau là nơi lưu giữ, trưng bày về ngành dược... Không gian 'nơi chốn' không mất đi, mà được chuyển hóa”, ông Đức nói.

Ông Đức cũng không đồng tình việc so sánh, cho rằng các mô hình đại học nổi tiếng như Harvard hay Oxford, vẫn nằm ở lõi đô thị, gắn chặt với sự phát triển của thành phố. Theo ông, so sánh như vậy là không toàn diện. Do quy hoạch và hạ tầng của họ khác Việt Nam, vì thế, chúng ta chỉ nên tham khảo, không thể áp dụng máy móc.

Để hiện thực hóa ý tưởng di dời trường đại học làm bảo tàng, theo TS.KTS Ngô Doãn Đức, có ba điểm mấu chốt: Thứ nhất, phải bảo tồn tính nguyên gốc kiến trúc thuộc Pháp; thứ hai, tổ chức sắp xếp lại công năng từ lớp học sang không gian trưng bày theo chủ đề hợp lý; và thứ ba, phải có không gian trưng bày thích đáng về lịch sử đào tạo của ngôi trường.

“Việc di dời là cần thiết theo xu thế phát triển, nhưng quan trọng nhất là cách thực hiện phải đảm bảo vừa bảo tồn được di sản, vừa phát huy tối đa giá trị của nó cho tương lai”, ông Đức nhấn mạnh.

>>> Mời độc giả xem thêm video Công bố quy hoạch bảo tồn chiến trường Điện Biên Phủ: