Từng là loại quả dân dã, mọc đầy ở bờ rào hay góc vườn tại nhiều tỉnh Nam Bộ, chùm ruột nay bất ngờ trở thành mặt hàng được săn lùng trên thị trường với mức giá cao gấp nhiều lần so với trước đây. Sự “lột xác” này không chỉ phản ánh thay đổi trong thị hiếu tiêu dùng mà còn cho thấy xu hướng tái định vị giá trị nông sản bản địa.
Theo khảo sát, vào mùa thu hoạch, chùm ruột được rao bán phổ biến trên các hội nhóm mạng xã hội và sàn thương mại điện tử với giá khoảng 120.000 – 180.000 đồng/kg, tùy loại và cách sơ chế. Đáng chú ý, những sản phẩm đã qua chế biến như chùm ruột ngâm đường, mứt hay siro có thể đạt mức giá cao hơn nhờ giá trị gia tăng từ khâu chế biến và bảo quản.
Trái với hình ảnh một loại quả “quê mùa” trước đây, chùm ruột đang dần được định vị lại như một món ăn vặt đặc sản, đặc biệt được ưa chuộng tại các đô thị lớn. Vị chua thanh, giòn, dễ chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn giúp loại quả này chinh phục người tiêu dùng, nhất là nhóm khách hàng trẻ. Bên cạnh đó, yếu tố hoài niệm – gợi nhớ những hương vị tuổi thơ – cũng góp phần không nhỏ trong việc gia tăng sức hút của sản phẩm.
Tại một vườn chùm ruột ở miền Tây, những tán cây thấp, tỏa rộng, trĩu quả xanh vàng sát gốc tạo thành từng chùm dày đặc. Chủ vườn cho biết, trước đây loại cây này chủ yếu trồng làm cảnh, che mát hoặc mọc tự nhiên quanh nhà, ít khi được chăm sóc bài bản. Nhưng vài năm gần đây, khi nhu cầu thị trường tăng lên, thương lái bắt đầu tìm đến thu mua tận vườn.
“Có thời điểm, thương lái đặt cọc trước cả tuần. Mỗi lần thu hoạch có thể gom được vài chục đến cả trăm kg, nhưng vẫn không đủ hàng cung cấp,” người này chia sẻ. Giá thu mua tại vườn dao động từ 20.000 – 40.000 đồng/kg tùy thời điểm, thấp hơn nhiều so với giá bán lẻ tại thành phố, song vẫn cao hơn đáng kể so với trước đây khi loại quả này gần như không có giá trị thương mại.
Cảnh thu hoạch diễn ra khá nhanh. Người hái dùng tay tuốt nhẹ từng chùm quả, cho vào rổ, sau đó phân loại sơ bộ trước khi thương lái cân tại chỗ. Không khí mua bán tuy giản dị nhưng đã bắt đầu mang dáng dấp của một chuỗi cung ứng nhỏ, khi hàng hóa được thu gom, vận chuyển ngay trong ngày để kịp phân phối ra thị trường.
Ở góc độ thị trường, đây là minh chứng rõ nét cho xu hướng “đặc sản hóa” các loại nông sản bản địa. Khi thu nhập và nhu cầu trải nghiệm ẩm thực tăng lên, người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn cho những sản phẩm mang tính độc lạ, tự nhiên và gắn với câu chuyện vùng miền. Không ít loại quả từng bị xem là ít giá trị nay được “nâng tầm” thông qua cách chế biến, đóng gói và truyền thông.
Tuy nhiên, một trong những nguyên nhân khiến giá chùm ruột tăng cao nằm ở nguồn cung hạn chế. Hiện loại cây này chủ yếu được trồng nhỏ lẻ hoặc mọc tự nhiên, chưa hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn. Tính mùa vụ rõ rệt khiến sản lượng không ổn định, trong khi nhu cầu thị trường tăng nhanh, đặc biệt qua các kênh bán hàng online, đã tạo ra sự lệch pha cung – cầu, từ đó đẩy giá lên cao.
Thực tế này cũng đặt ra bài toán phát triển bền vững. Nếu được quy hoạch vùng trồng, chuẩn hóa quy trình sản xuất và xây dựng thương hiệu, chùm ruột hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm nông sản giá trị cao, thậm chí tham gia các chương trình như OCOP hoặc xuất khẩu theo hướng hàng đặc sản chế biến. Ngược lại, nếu chỉ phát triển theo phong trào, thiếu kiểm soát chất lượng và nguồn cung, mặt hàng này dễ rơi vào vòng xoáy “sốt giá – hạ nhiệt” như nhiều loại nông sản khác.
Sự “lên đời” của chùm ruột cho thấy một xu hướng đáng chú ý trên thị trường: giá trị của nông sản không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng hay quy mô canh tác, mà ngày càng gắn chặt với cách kể câu chuyện, chế biến và tiếp cận người tiêu dùng. Trong bối cảnh đó, những sản vật tưởng chừng bình dị nếu được khai thác đúng hướng hoàn toàn có thể trở thành “mỏ vàng” trong chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại.
