Sáng 18/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội nghe tờ trình và thẩm tra dự án Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm

Trình bày tờ trình, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm, nhất là tội phạm về tham nhũng, kinh tế và chức vụ. Tuy nhiên, theo ông, pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ cơ chế thu hồi, xử lý tài sản không qua kết tội.

"Trong thực tiễn, việc thu hồi tài sản còn gặp nhiều khó khăn, kéo dài, tài sản có nguy cơ bị tẩu tán, bị che giấu, thất thoát hoặc là suy giảm giá trị", ông Nguyễn Huy Tiến cho hay.

Thực hiện Kết luận số 19 ngày 2/4/2026 của Bộ Chính trị về Đề án cơ chế thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội bảo đảm phù hợp với lại thực tiễn Việt Nam, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã được giao xây dựng dự án Nghị quyết nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, thực hiện các cam kết quốc tế, khắc phục những hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn và nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản.

Theo Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, việc ban hành Nghị quyết sẽ góp phần tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Dự thảo Nghị quyết nhằm thiết lập cơ chế thu hồi, thí điểm thu hồi xử lý tài sản liên quan đến tội phạm thông qua thủ tục tố tụng dân sự.

Theo đó, trong những trường hợp không thể truy cứu hoặc không thể tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật, thì Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện, yêu cầu Tòa án nhân dân xem xét giải quyết việc thu hồi tài sản cho Nhà nước.

"Cơ chế thí điểm này không thay thế việc xử lý hình sự khi có đủ căn cứ, mà bổ sung một phương thức pháp lý để xử lý tài sản có nguồn gốc từ tội phạm", ông Nguyễn Huy Tiến cho hay.

Đồng thời cho biết, việc áp dụng phải đồng thời bảo đảm lợi ích của Nhà nước, tôn trọng quyền sở hữu và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân có liên quan.

Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 22 điều, tập trung vào các nhóm nội dung:

Về phạm vi, đối tượng và thẩm quyền áp dụng. Dự thảo quy định phạm vi vụ án hình sự, loại tài sản và các trường hợp được áp dụng cơ chế thu hồi xử lý tài sản không qua kết tội, trong đó xác định rõ điều kiện áp dụng khi việc truy cứu trách nhiệm hình sự không thể thực hiện hoặc không thể tiếp tục thực hiện theo quy định của pháp luật.

Dự thảo cũng quy định thẩm quyền của Viện kiểm sát trong việc khởi kiện, yêu cầu giải quyết vụ việc dân sự, thẩm quyền của Tòa án trong việc thụ lý, giải quyết và quyết định xử lý tài sản; trách nhiệm phối hợp của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan.

Về trình tự, thủ tục thu hồi, xử lý tài sản. Theo ông Tiến, dự thảo kế thừa các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Tố tụng Dân sự, đồng thời quy định một số thủ tục đặc thù phù hợp với tính chất của việc thu hồi tài sản không qua kết tội.

"Các quy định này nhằm bảo đảm việc giải quyết được tiến hành kịp thời, hiệu quả, tạo điều kiện để các bên cung cấp chứng cứ, thực hiện quyền tranh tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình", ông Tiến cho hay.

Việc xác định nguồn gốc của tài sản, đánh giá chứng cứ, quyết định xử lý tài sản bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba ngay tình và các vấn đề khác do Tòa án xem xét, quyết định theo quy định của pháp luật.

Dự thảo quy định về trách nhiệm của Chính phủ, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc tổ chức thi hành, hướng dẫn áp dụng và theo dõi, kiểm tra việc tổng kết thực hiện Nghị quyết.

Thời gian thực hiện thí điểm là 2 năm, kể từ ngày 1/3/2027. Nghị quyết không áp dụng đối với các hành vi phạm tội xảy ra trước 0h00 ngày 1/3/ 2027.

Ngăn chặn tài sản bị tẩu tán, thất thoát

Thẩm tra, Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp nhất trí sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương của Đảng; đáp ứng yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế và thực tiễn của Việt Nam về việc thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm bị thất thoát, chiếm đoạt trong các vụ án hình sự.

Uỷ ban cũng cơ bản tán thành với phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng; về các vụ án hình sự, tài sản thuộc phạm vi áp dụng và các trường hợp áp dụng cơ chế thí điểm; về thẩm quyền của Toà án nhân dân và của Viện kiểm sát nhân dân.

Về áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với tài sản liên quan đến tội phạm, Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp tán thành với quy định về việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như trong dự thảo Nghị quyết nhằm kịp thời ngăn chặn việc tài sản bị tẩu tán, thất thoát sau khi có căn cứ kết thúc vụ án hình sự.

Tuy nhiên, đề nghị cần quy định cụ thể cơ quan có trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo từng giai đoạn cụ thể trong trường hợp áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng mà gây thiệt hại để bảo đảm minh bạch, rõ ràng và thống nhất trong tổ chức thực hiện.