Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập trước đông đảo nhân dân Hà Nội. Những mô tả quen thuộc về sự kiện thường tập trung vào lễ đài, lá cờ đỏ sao vàng, đoàn người dự mít tinh và tiếng nói của Bác Hồ vang lên trước quốc dân đồng bào. Nhưng có một yếu tố gần ít được đề cập đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng: hệ thống âm thanh giúp tiếng nói từ lễ đài truyền tới đám đông.

Chiếc micro đặc biệt

Nếu không có micro, máy khuếch đại và những chiếc loa được bố trí quanh khu vực mít tinh, một sự kiện có hàng chục vạn người tham dự sẽ khó có thể diễn ra theo cách mà chúng ta biết ngày nay.

Người trực tiếp phụ trách công việc này là ông Nguyễn Dực, chủ một cửa hiệu sửa chữa và cho thuê radio nổi tiếng ở phố Hàng Bài, Hà Nội. Ban tổ chức giao cho ông việc mắc micro trên lễ đài, lắp đặt hệ thống loa phóng thanh quanh vườn hoa Ba Đình và các phố lân cận. Trong lúc buổi lễ diễn ra, ông phải thường trực dưới gầm lễ đài để theo dõi dòng điện và tình trạng hoạt động của hệ thống.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở ra kỷ nguyên mới cho lịch sử dân tộc. Ảnh tư liệu

Đó không phải là một hệ thống âm thanh hiện đại theo nghĩa ngày nay. Một số tư liệu cho biết, hệ thống gồm 7 loa lớn, 3 máy khuếch đại và 3 micro. Các thiết bị cần thiết được ông Dực lấy từ cửa hàng của mình rồi mang tới Quảng trường Ba Đình lắp đặt. Công việc được thực hiện trong điều kiện hết sức gấp rút, bởi lễ đài cũng chỉ được hoàn thành ngay trước ngày diễn ra sự kiện.

Đặc biệt thú vị là chiếc micro mà Chủ tịch Hồ Chí Minh sử dụng không giống những chiếc micro hiện đại với màng rung điện động hay tụ điện. Đó là loại micro sử dụng than, trong đó các hạt than đóng vai trò biến đổi dao động âm thanh thành tín hiệu điện. Một nguồn tư liệu mô tả chiếc micro lịch sử này có vỏ mạ kền trắng, cao khoảng 30 cm, phần đầu hình tròn đường kính khoảng 8 cm, phía trước có một lớp lưới kim loại và phần đế rộng khoảng 16 cm. Một số tư liệu khác cho biết chiếc micro nặng gần 2 kg.

Việc sử dụng than cũng khiến người thợ kỹ thuật phải đặc biệt cẩn thận. Theo lời kể của ông Nguyễn Dực được Báo Nhân Dân dẫn lại, bên trong micro có bột than. Việc gõ tay vào micro có thể làm lớp vật liệu này bị xáo trộn, ảnh hưởng đến chất lượng âm thanh. Điều này giải thích vì sao trong những hệ thống micro cổ, việc thử hoặc kiểm tra thiết bị không thể tùy tiện như với một chiếc micro hiện đại.

Có lẽ chính vì vậy mà một trong những chi tiết đáng chú ý của ngày 2/9/1945 còn nằm ở những người đứng bên dưới lễ đài, âm thầm theo dõi từng âm thanh bất thường. Với họ, một tiếng rè, một đường dây mất điện hay một chiếc loa ngừng hoạt động giữa lúc Chủ tịch đang đọc Tuyên ngôn đều có thể trở thành sự cố nghiêm trọng.

Phát trực tiếp âm thanh của buổi lễ qua sóng vô tuyến

Mọi thứ còn thú vị hơn khi hệ thống loa tại Ba Đình không phải toàn bộ câu chuyện về việc truyền tiếng nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh được truyền tới công chúng. Ban tổ chức đồng thời tìm cách phát trực tiếp âm thanh của buổi lễ qua sóng vô tuyến. Các ông Trần Lâm, Nguyễn Dực cùng nhân viên kỹ thuật Đài phát tín hiệu Bạch Mai đã đưa một máy phát công suất 300W tới số 4 Đinh Lễ, rồi tìm cách truyền âm thanh từ Quảng trường Ba Đình về bằng đường dây trần để phát sóng.

Đây thực sự là một thử nghiệm kỹ thuật táo bạo trong hoàn cảnh lúc đó. Máy phát vốn được cải tiến từ thiết bị phát tín hiệu Morse cũ, công suất chỉ 300W, thấp hơn rất nhiều so với những máy phát thanh công suất lớn. Vì vậy, khả năng phủ sóng còn hạn chế. Những người thực hiện phải thử nghiệm trước bằng cách phát nhạc và kiểm tra xem tín hiệu có được các máy thu bắt được hay không.

Điều đáng chú ý là hệ thống loa tại Quảng trường Ba Đình và việc phát thanh qua sóng vô tuyến là hai câu chuyện kỹ thuật liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Loa phóng thanh phục vụ trực tiếp cho đám đông đang có mặt tại Hà Nội, còn phát thanh vô tuyến nhằm đưa sự kiện vượt ra khỏi không gian quảng trường. Chỉ vài ngày sau, ngày 7/9/1945, Đài Tiếng nói Việt Nam mới chính thức phát chương trình đầu tiên.

Bởi vậy, chiếc micro được Bác Hồ sử dụng ở Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945 có thể được xem như một trong những “cầu nối” đầu tiên giữa một sự kiện chính trị và công chúng trên quy mô lớn của nước Việt Nam mới. Nó biến giọng nói của một con người thành tín hiệu điện, được khuếch đại rồi truyền đi qua những chiếc loa giữa quảng trường. Nếu nhìn từ góc độ lịch sử công nghệ, đây là một chi tiết rất đẹp: một nền độc lập vừa được tuyên bố trong bối cảnh đất nước còn vô cùng thiếu thốn, nhưng ngay lập tức đã phải giải quyết một bài toán rất hiện đại — làm thế nào để một thông điệp quan trọng có thể được nghe thấy bởi càng nhiều người càng tốt.

Ngày nay, chiếc micro từng được sử dụng trong buổi lễ 2/9/1945 được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Bảo tàng từng giới thiệu hiện vật này cùng với nhiều tư liệu, hình ảnh về ngày Độc lập.

Nhìn vào chiếc micro cũ kỹ ấy, thật khó tưởng tượng rằng hiện vật từng đứng trước một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất của lịch sử Việt Nam hiện đại. Nó không phải một thiết bị tối tân, cũng không có vẻ ngoài đặc biệt. Nhưng vào ngày 2/9/1945, khi hàng vạn người chờ đợi từng lời nói trên lễ đài, một thiết bị kỹ thuật nhỏ bé như vậy đã trở thành phương tiện để tiếng nói của một nhà nước vừa ra đời vang lên giữa Quảng trường Ba Đình.