Phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra bốn bước chuyển chiến lược, từ nâng cao chất lượng vận hành của bộ máy, quản trị thống nhất không gian phát triển, đổi mới mô hình tăng trưởng đến chủ động phòng ngừa rủi ro. Đây không phải những nhiệm vụ riêng lẻ, mà là một chỉnh thể nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, tạo dựng năng lực hành động quốc gia và đưa những định hướng của Đại hội XIV trở thành kết quả cụ thể trong cuộc sống.

Bốn bước chuyển trong một chỉnh thể phát triển

Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV diễn ra trong bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều biến động nhanh, rộng, phức tạp, khó dự báo. Cạnh tranh chiến lược, xung đột địa chính trị, những chuyển dịch về công nghệ, năng lượng, dữ liệu, biến đổi khí hậu và trí tuệ nhân tạo đang đồng thời mở ra những cơ hội lớn và tạo nên những rủi ro mới. Bối cảnh ấy đòi hỏi mỗi quốc gia phải có khả năng tự chủ cao hơn, thích ứng nhanh hơn và hành động hiệu quả hơn.

Ở trong nước, sau khi Đại hội XIV xác định đường lối, mục tiêu và những định hướng chiến lược lớn, nhiệm vụ đặt ra là phải nhanh chóng chuyển hóa các định hướng ấy thành quyết sách, chương trình hành động và kết quả thực tế. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh Hội nghị Trung ương 3 phải tạo ra những quyết sách có khả năng tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và hình thành năng lực phát triển mới cho đất nước.

Điểm nổi bật trong bài phát biểu là yêu cầu mỗi quyết sách phải trả lời được ba câu hỏi rất cụ thể: tháo gỡ điểm nghẽn nào, tạo ra năng lực mới nào và cần điều kiện gì để thực hiện hiệu quả. Cách đặt vấn đề này thể hiện một bước chuyển rõ ràng từ tư duy ban hành chủ trương sang tư duy quản trị bằng mục tiêu, sản phẩm và kết quả.

Trong tinh thần đó, bốn bước chuyển chiến lược được xác định không phải là bốn hướng đi tách rời, mà là bốn bộ phận cấu thành năng lực phát triển quốc gia.

Bước chuyển thứ nhất là từ sắp xếp tổ chức sang nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành của Đảng và hệ thống chính trị. Đây là sự thay đổi quan trọng trong cách nhìn về tinh gọn bộ máy. Tinh gọn không phải là mục tiêu tự thân, càng không thể chỉ được đo bằng số lượng đầu mối hay biên chế đã giảm. Tinh gọn là điều kiện để bộ máy hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn; để quyết định được ban hành nhanh hơn, trách nhiệm rõ ràng hơn và Nhân dân được phục vụ tốt hơn.

Sau sắp xếp, điều cần đánh giá thực chất là bộ máy có vận hành thông suốt hay không; thẩm quyền giữa các cấp, các ngành có rõ hay không; công việc của người dân và doanh nghiệp có được giải quyết nhanh chóng, thuận lợi hơn hay không. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ phân cấp phải đi cùng thẩm quyền, nguồn lực, nhân lực, dữ liệu, công cụ thực thi và kiểm soát quyền lực; cán bộ phải được đánh giá bằng phẩm chất, năng lực, sản phẩm, tiến độ và uy tín; người đứng đầu phải là trung tâm trách nhiệm.

Như vậy, bước chuyển đầu tiên chính là chuyển từ thay đổi cấu trúc sang tạo ra năng lực vận hành mới. Bộ máy chỉ thực sự tinh gọn khi người dân cảm nhận được sự thay đổi trong chất lượng phục vụ và khi mỗi cấp, mỗi cơ quan biết rõ mình phải làm gì, được quyền làm gì và chịu trách nhiệm đến đâu.

Bước chuyển thứ hai là từ quản lý phân tán sang quản trị thống nhất không gian phát triển và nguồn lực quốc gia. Thông điệp quan trọng ở đây là không gian hành chính không thể giới hạn tư duy phát triển. Đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, tài nguyên và dữ liệu phải được nhìn nhận trong một chỉnh thể, được tổ chức theo chiến lược quốc gia, lợi thế vùng và hiệu quả tổng thể.

Trong thực tế, những vấn đề về giao thông, đô thị, môi trường, lưu vực sông, kinh tế biển, thị trường lao động hay chuỗi cung ứng đều vượt qua ranh giới hành chính. Nếu mỗi địa phương chỉ quan tâm đến lợi ích và nguồn lực trong phạm vi của mình, tư duy cục bộ sẽ làm phân tán sức mạnh, gia tăng chi phí và hạn chế cơ hội phát triển.

Quản trị thống nhất không có nghĩa là xóa nhòa vai trò, bản sắc và lợi thế riêng của địa phương. Ngược lại, đó là cách kết nối các lợi thế riêng thành sức mạnh chung; đưa nguồn lực đến nơi sử dụng hiệu quả nhất; hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp; tạo ra những cực tăng trưởng và không gian phát triển mới.

Trong lĩnh vực đất đai, bài phát biểu đặt ra yêu cầu chuyển từ quản lý từng thửa đất sang quản trị không gian; từ nặng về thủ tục sang khơi thông, tạo lập nguồn lực; từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, bảo đảm người dân có chỗ ở, sinh kế và điều kiện sống tương đương hoặc tốt hơn. Đây là tư duy phát triển vừa hiệu quả, vừa nhân văn, bởi mục tiêu của phát triển không chỉ là tạo ra dự án hay giá trị kinh tế, mà còn phải bảo đảm cuộc sống lâu dài của người dân.

Bước chuyển thứ ba là từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người. Đây là bước chuyển có ý nghĩa quyết định đối với sức cạnh tranh của đất nước trong dài hạn.

Trong một giai đoạn dài, vốn đầu tư, khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và gia công đã đóng góp quan trọng cho tăng trưởng. Tuy nhiên, những động lực này đang dần thu hẹp. Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí thấp, mà phải vươn lên cạnh tranh bằng năng suất, chất lượng, hàm lượng tri thức, công nghệ, thương hiệu và sức sáng tạo.

Bài phát biểu xác định rõ yêu cầu chuyển từ phụ thuộc vào vốn, tài nguyên, gia công và lao động giá rẻ sang dựa vào năng suất, tri thức, dữ liệu, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhân lực chất lượng cao và quản trị hiện đại. Khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phải thực sự được chuyển hóa thành năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh.

Điều này cho thấy công nghệ không phải mục tiêu tự thân. Chuyển đổi số không chỉ là số hóa thủ tục; trí tuệ nhân tạo không chỉ là sử dụng một công cụ mới; đổi mới sáng tạo không chỉ là tổ chức các phong trào. Tất cả phải được đo bằng khả năng tạo ra sản phẩm mới, nâng cao năng suất, cải thiện năng lực quản trị, hình thành những doanh nghiệp mạnh và nâng vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đặc biệt, việc đặt con người trong mô hình phát triển khẳng định con người không chỉ là nguồn nhân lực phục vụ tăng trưởng, mà còn là chủ thể sáng tạo và mục tiêu cao nhất của phát triển. Công nghệ càng tiến bộ, vai trò của tri thức, phẩm chất, bản lĩnh, năng lực thích ứng và khát vọng cống hiến của con người càng trở nên quan trọng.

Bước chuyển thứ tư là từ xử lý từng nguy cơ sang chủ động phòng ngừa, nâng cao sức chống chịu và bảo vệ vững chắc đất nước. Đây là bước chuyển từ phản ứng sang dự báo, từ xử lý hậu quả sang nhận diện và phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Trong một thế giới mà các nguy cơ an ninh, kinh tế, xã hội, môi trường và công nghệ tác động qua lại, một sự cố trong một lĩnh vực có thể nhanh chóng lan sang nhiều lĩnh vực khác. Vì thế, bảo vệ đất nước không thể chỉ được thực hiện theo từng ngành riêng biệt. An ninh trong thời đại mới bao gồm cả an ninh con người, an ninh dữ liệu, an toàn hạ tầng trọng yếu và niềm tin xã hội.

Bốn bước chuyển này tạo nên một chỉnh thể: tổ chức và con người tạo ra năng lực hành động; thể chế và không gian phát triển giúp khơi thông nguồn lực; mô hình tăng trưởng chuyển nguồn lực thành năng suất, của cải và chất lượng sống; năng lực phòng ngừa bảo đảm quá trình phát triển diễn ra an toàn, liên tục và bền vững. Bất kỳ bước nào chậm cũng sẽ hạn chế hiệu quả của các bước còn lại.

Từ tư duy chiến lược đến kết quả thực chất

Giá trị của bốn bước chuyển không chỉ nằm ở việc xác định đúng những vấn đề lớn, mà quan trọng hơn là tạo ra một phương thức lãnh đạo, quản trị và điều hành mới.

Trước hết, đó là sự chuyển đổi từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị. Quản lý thường thiên về kiểm soát, tuân thủ thủ tục và xử lý từng công việc. Quản trị đòi hỏi tầm nhìn tổng thể, khả năng dự báo, điều phối nhiều chủ thể, kết nối nguồn lực và chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng.

Theo tinh thần ấy, mỗi cấp, mỗi ngành không thể chỉ quan tâm đến việc đã ban hành bao nhiêu văn bản, tổ chức bao nhiêu cuộc họp hay hoàn thành bao nhiêu quy trình. Câu hỏi quan trọng hơn là những hoạt động đó đã tháo gỡ được điểm nghẽn nào, mang lại giá trị gì và tạo nên sự thay đổi ra sao trong đời sống.

Đây cũng là yêu cầu chuyển từ “văn hóa quy trình” sang “văn hóa kết quả”. Quy trình đúng là cần thiết để bảo đảm kỷ luật, minh bạch và kiểm soát quyền lực, nhưng không thể lấy quy trình làm nơi trú ẩn cho sự trì trệ, né tránh trách nhiệm. Một hồ sơ được chuyển qua đầy đủ các cơ quan nhưng kéo dài nhiều tháng, gây tốn kém cho người dân và doanh nghiệp thì chưa thể coi là thực thi công vụ hiệu quả.

Vì vậy, chất lượng vận hành của bộ máy phải được đo bằng kết quả, tiến độ, mức độ hài lòng và niềm tin của Nhân dân. Cán bộ phải được giao nhiệm vụ cụ thể, có sản phẩm rõ ràng và chịu trách nhiệm cá nhân. Đồng thời, phải có cơ chế bảo vệ những cán bộ liêm chính, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Kỷ luật nghiêm minh phải đi cùng việc khuyến khích đổi mới và bảo vệ động cơ trong sáng.

Bốn bước chuyển cũng cho thấy phát triển kinh tế không thể tách rời phát triển văn hóa, xã hội và con người. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh phát triển phải làm cho quy mô nền kinh tế lớn hơn, nhưng đồng thời xã hội phải tốt đẹp hơn, con người phát triển toàn diện hơn, cộng đồng gắn kết hơn và niềm tin được củng cố.

Thông điệp “không để giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức, tình người” có ý nghĩa định hướng đặc biệt sâu sắc. Một quốc gia có thể tăng trưởng nhanh, có nhiều công trình hiện đại và công nghệ tiên tiến, nhưng nếu bất bình đẳng gia tăng, người yếu thế bị bỏ lại phía sau, các mối quan hệ xã hội bị đứt gãy và đạo đức suy giảm thì sự phát triển ấy chưa thể bền vững.

Bởi vậy, con người phải được đặt ở trung tâm, văn hóa là nền tảng, pháp luật và kỷ cương là trụ cột. Thước đo cuối cùng của phát triển không chỉ là tốc độ tăng trưởng hay quy mô nền kinh tế, mà là chất lượng sống, cơ hội phát triển và hạnh phúc của Nhân dân.

Để những tư tưởng lớn ấy không dừng ở nghị quyết, khâu quyết định vẫn là tổ chức thực hiện. Sau Hội nghị, mỗi nghị quyết, kết luận phải được cụ thể hóa ngay thành chương trình và kế hoạch hành động, bảo đảm rõ mục tiêu, rõ nhiệm vụ, rõ thẩm quyền, rõ nguồn lực, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ sản phẩm và rõ kết quả.

“Rõ” không chỉ là một yêu cầu về kỹ thuật xây dựng kế hoạch, mà còn là một nguyên tắc về trách nhiệm. Khi mục tiêu không rõ, rất khó đánh giá kết quả. Khi thẩm quyền không rõ, dễ xảy ra tình trạng đùn đẩy. Khi nguồn lực không rõ, nhiệm vụ khó thực hiện. Khi trách nhiệm không gắn với cá nhân, thành công có thể được nhận về tập thể nhưng hạn chế lại không có người chịu trách nhiệm.

Cùng với đó, cần bảo đảm sự đồng bộ giữa chủ trương, pháp luật, bộ máy và nguồn lực. Một nghị quyết dù đúng nhưng nếu pháp luật chậm sửa đổi, thủ tục còn chồng chéo, dữ liệu không liên thông và nguồn lực không được bố trí thì vẫn khó đi vào cuộc sống. Kiểm tra, giám sát cũng phải dựa trên tiến độ và sản phẩm thực tế, không thể chỉ dựa vào báo cáo.

Bốn bước chuyển chiến lược trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV vì thế không chỉ là những định hướng cho từng lĩnh vực. Đó là sự định hình một năng lực phát triển mới của đất nước: bộ máy tinh gọn nhưng phải mạnh hơn; nguồn lực được quản trị thống nhất và hiệu quả hơn; tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và sức sáng tạo của con người; mọi nguy cơ được nhận diện và phòng ngừa chủ động hơn.

Quan trọng hơn, toàn bộ quá trình ấy phải hướng tới một mục tiêu nhất quán: xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội văn minh, con người phát triển toàn diện và Nhân dân có cuộc sống ngày càng hạnh phúc. Đó vừa là đích đến, vừa là thước đo chân thực nhất của mọi quyết sách trong kỷ nguyên phát triển mới.

>>> Mời độc giả xem thêm video Ngày hội non sông: