Bia Behistun, còn được gọi là bia Bisotun, nằm trên vách đá vôi thuộc tỉnh Kermanshah, miền Tây Iran. Được tạo dựng theo lệnh của vua Darius I Đại đế vào khoảng năm 521 TCN, công trình này không chỉ là một kiệt tác nghệ thuật Ba Tư mà còn trở thành chìa khóa quan trọng giúp các học giả hiện đại giải mã chữ hình nêm. UNESCO đã công nhận địa điểm này là Di sản thế giới vào năm 2006.
Điểm nổi bật của bia Behistun là bức phù điêu hoành tráng khắc trực tiếp lên vách núi, nằm cao khoảng 60 m so với mặt đất. Vua Darius được thể hiện với tư thế chiến thắng, một chân đặt lên ngực kẻ bại trận, trong khi những nhân vật khác đứng nối hàng phía trước ông. Cảnh tượng này minh họa quyền lực của nhà vua sau khi giành được ngai vàng và dẹp tan các cuộc nổi loạn đe dọa đế chế.
Phù điêu vua Darius I cùng những nhân vật bị khuất phục trên vách núi Behistun. Ảnh: en.irancultura.it
Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của công trình không nằm ở hình ảnh mà ở khoảng 1.200 dòng chữ khắc bằng ba ngôn ngữ: Ba Tư cổ, Elam và Babylon. Nội dung kể về nguồn gốc của Darius, những cuộc chiến giúp ông củng cố quyền lực và cách ông lý giải tính chính danh của triều đại mình. Trong đó, tiếng Ba Tư cổ đặc biệt quan trọng vì cung cấp một văn bản hoàng gia quy mô lớn để nghiên cứu ngôn ngữ này.
Việc khắc cùng một nội dung bằng ba ngôn ngữ đã biến Behistun thành một công cụ giải mã vô giá. Nếu phiến đá Rosetta giúp các học giả đọc được chữ tượng hình Ai Cập nhờ những văn bản song song, bia Behistun đóng vai trò tương tự đối với chữ hình nêm ở Tây Á. Dù ba phiên bản không hoàn toàn giống nhau về mọi chi tiết, chúng cung cấp những manh mối đối chiếu quan trọng để nhận diện tên riêng, từ ngữ và cấu trúc câu.
Các dòng chữ hình nêm được khắc trên đá, ghi lại lời tuyên bố của Darius I. Ảnh: historysnob.com
Trong thế kỷ XIX, nhà ngoại giao và học giả người Anh Henry Rawlinson đóng vai trò quan trọng trong quá trình giải mã văn bản. Ông nghiên cứu chữ Ba Tư cổ trước, sau đó góp phần mở đường cho việc đọc các phiên bản Elam và Babylon. Công việc này đòi hỏi sự kiên trì đặc biệt: phần chữ khắc nằm trên vách đá dựng đứng, khiến việc tiếp cận, sao chép và đối chiếu trở nên vô cùng nguy hiểm.
Khi những dòng chữ dần được giải đọc, các học giả không chỉ hiểu thêm về Darius mà còn có thể nghiên cứu sâu hơn lịch sử chính trị, ngôn ngữ và văn hóa của vùng Lưỡng Hà cùng đế chế Achaemenid. Dẫu vậy, cần nhớ rằng đây là lời kể do chính vị vua chiến thắng cho khắc lại, nên những tuyên bố về kẻ thù và tính chính danh của ông cũng phản ánh góc nhìn chính trị của hoàng gia.
Ngày nay, bia Behistun là minh chứng sống động cho sức mạnh của ngôn ngữ trong việc vượt qua khoảng cách thời gian. Một thông điệp được khắc lên đá để khẳng định quyền lực của vị vua cổ đại, không ngờ hơn hai thiên niên kỷ sau lại trở thành chiếc cầu nối nhân loại với quá khứ.
