Cú vấp tình cờ mở cánh cửa lịch sử

Trong lịch sử khảo cổ Trung Quốc, không ít di tích cổ được phát hiện sau những sự kiện hoàn toàn ngoài dự kiến. Trường hợp quần thể mộ Chu tại Hạ Tự, Tây Xuyên, tỉnh Hà Nam (Trung Quốc) là một ví dụ đáng chú ý.

Câu chuyện xảy ra vào cuối những năm 1970. Khi đó, khu vực thượng và trung lưu sông Hán trải qua một đợt khô hạn hiếm thấy. Mực nước xuống thấp khiến những vùng đất từng bị nước bao phủ dần lộ ra. Bề mặt đất khô cứng, nứt nẻ, đồng thời những dấu tích từng nằm dưới lòng nước cũng bắt đầu xuất hiện.

Một nhóm trẻ em chạy nhảy trên nền đất khô. Trong lúc vui chơi, một cậu bé bất ngờ vấp phải một vật giống như “cọc gỗ” nhô lên khỏi mặt đất và ngã xuống. Khi đứng dậy kiểm tra, cậu nhận thấy vật này có những đường vân nhỏ và bề mặt khác thường, không giống một khúc gỗ thông thường.

Cậu bé kể lại sự việc với người lớn. Thông tin nhanh chóng lan ra trong khu vực và thu hút sự chú ý của người dân. Sau đó, cơ quan quản lý di tích địa phương được thông báo và tiến hành khảo sát.

Kết quả cho thấy dưới khu vực từng bị nước bao phủ có dấu tích của một quần thể mộ cổ quy mô lớn. Tuy nhiên, đối chiếu các tư liệu khảo cổ hiện có cho thấy quần thể này chính là quần thể mộ Chu thời Xuân Thu tại Hạ Tự, huyện Tây Xuyên, thuộc khu vực hồ chứa Đan Giang Khẩu ngày nay. Quần thể có diện tích khoảng 100.000 m² và chứa nhiều ngôi mộ quý tộc.

Quần thể mộ Chu nằm dưới vùng nước

Phát hiện Hạ Tự có bối cảnh đặc biệt bởi khu vực này từng nằm trong vùng lòng hồ sau khi hồ chứa Đan Giang Khẩu được xây dựng. Tư liệu khảo cổ cho biết khi mực nước xuống thấp, các dấu tích cổ mới có điều kiện lộ ra, tạo cơ hội cho các nhà khảo cổ tiến hành khảo sát và khai quật.

Năm 1977, hạn hán kéo dài khiến mực nước hồ Đan Giang Khẩu giảm mạnh. Một số dấu tích và hiện vật bằng đồng xuất hiện ở khu vực ven nước. Sau đó, các nhà khảo cổ tiến hành điều tra, xác định nơi đây có một quần thể mộ quý tộc Chu thời Xuân Thu. Đến năm 1978, công tác khảo sát và khai quật được triển khai quy mô hơn.

Việc khai quật gặp không ít khó khăn do mực nước hồ liên tục thay đổi. Khi nước rút, nhóm khảo cổ tranh thủ khai quật; khi nước dâng, công việc phải tạm dừng. Quá trình này kéo dài trong nhiều tháng.

Kết quả đem lại một khối lượng di vật đặc biệt phong phú. Riêng ngôi mộ số 2 tại Hạ Tự đã phát hiện 6.098 hiện vật tùy táng, gồm đồ lễ, nhạc khí, binh khí, đồ xe ngựa, đồ ngọc và nhiều loại hiện vật khác. Trong số đó có 69 hiện vật mang minh văn, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử nước Chu và tầng lớp quý tộc thời Xuân Thu.

Bộ 26 chuông đồng gây chấn động

Một trong những phát hiện nổi bật nhất của quần thể Hạ Tự là bộ chuông đồng mang tên “Vương Tôn Cáo”. Bộ chuông được phát hiện tại mộ số 2, gồm 26 chiếc, có hình dáng tương đồng và kích thước giảm dần theo thứ tự.

Theo Bảo tàng Hà Nam, đây chính xác là bộ biên chung (một dàn nhạc cụ gõ cổ xưa gồm nhiều chiếc chuông đồng có kích thước và độ dày mỏng khác nhau để tạo ra các cao độ khác nhau) thời Xuân Thu, nó gồm 26 chiếc, được khai quật tại mộ số 2 ở Hạ Tự, Tây Xuyên, năm 1978. Chiếc lớn nhất cao 120,4 cm; toàn bộ bộ chuông có hình thức thống nhất, chế tác tinh xảo.

Chiếc lớn nhất có trọng lượng khoảng 152,8 kg, trong khi chiếc nhỏ nhất chỉ khoảng 2,8 kg. Sự chênh lệch kích thước tạo nên một hệ thống âm thanh nhiều tầng, từ âm trầm đến âm cao.

Điểm đặc biệt của bộ chuông không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở kỹ thuật chế tác và âm luật. Theo Bảo tàng Hà Nam, bộ chuông được đánh giá là một trong những bộ biên chung Xuân Thu có số lượng lớn, quy mô lớn và âm vực rộng nhất được phát hiện, đồng thời có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử âm nhạc Trung Quốc cổ đại.

Những dòng chữ trên chuông hé lộ chủ nhân

Mỗi chiếc chuông đều mang minh văn. Tổng cộng 26 chiếc được đúc 17 bài minh văn có nội dung tương đồng, trong đó nội dung chính liên quan đến người đúc chuông là Vương Tôn Cáo.

Theo tư liệu của Bảo tàng Hà Nam, minh văn cho biết Vương Tôn Cáo lựa chọn kim loại tốt để đúc chuông, sử dụng trong các dịp yến hưởng và tiếp đãi chư hầu, khách quý, người thân cùng các quan lại. Nội dung cũng thể hiện quan niệm về việc giữ gìn lễ nghi, thực hiện chính sự và cầu mong bộ chuông được lưu truyền lâu dài.

Minh văn vì thế không đơn thuần là những dòng chữ trang trí. Nó cung cấp thông tin trực tiếp về chủ nhân, mục đích sử dụng và bối cảnh xã hội của bộ nhạc khí.

Một số học giả cho rằng, Vương Tôn Cáo có quan hệ với vương thất nước Chu. Dù vấn đề thân thế cụ thể còn được nghiên cứu, việc một nhân vật thuộc tầng lớp quý tộc sở hữu bộ chuông quy mô lớn cho thấy vị trí đặc biệt của nhạc khí trong đời sống cung đình thời Xuân Thu.