Nếu chỉ nhìn thoáng qua, tượng thần Zeus ở Artemision có vẻ là hình ảnh một vị thần Hy Lạp đang chuẩn bị phóng một vũ khí vô hình. Người đàn ông khỏa thân, thân hình khỏe mạnh, chân bước rộng, hai cánh tay dang ra và khuôn mặt nghiêm nghị. Nhưng chính tư thế ấy lại khiến tác phẩm trở thành một trong những kiệt tác đặc biệt nhất còn sót lại của điêu khắc Hy Lạp cổ đại.

Bức tượng bằng đồng cao 2,09 m, được chế tác khoảng năm 460 trước Công nguyên, vào giai đoạn đầu của thời kỳ Cổ điển. Nó được tìm thấy dưới đáy biển gần mũi Artemision, phía Bắc đảo Euboea, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athens. Đây cũng là một trong số rất ít tượng đồng nguyên bản quy mô lớn của Hy Lạp cổ đại còn tồn tại.

Điều thú vị nhất nằm ở chính cái tên của tác phẩm. Cho đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn thống nhất nhân vật trong tượng là Zeus hay Poseidon.

Nếu là Zeus, bàn tay phải của vị thần từng cầm tia sét, chuẩn bị ném xuống trần gian. Nếu là Poseidon, ông đang vung cây đinh ba, vũ khí đặc trưng của vị thần biển. Vật mà nhân vật từng cầm đã biến mất, khiến câu hỏi tưởng như đơn giản này trở thành một bí ẩn kéo dài hơn một thế kỷ.

Dù là vị thần nào, nghệ sĩ đã tạo ra một khoảnh khắc đầy sức mạnh. Cơ thể không đứng yên theo kiểu tượng thần truyền thống mà giống như đang chuyển động. Trọng lượng dồn về chân trước, thân người xoay nhẹ, hai cánh tay mở rộng tạo nên sự cân bằng gần như hoàn hảo giữa chiều ngang và chiều dọc. Một số nghiên cứu còn nhận thấy sải tay của tượng xấp xỉ chiều cao 2,09 m, góp phần tạo nên bố cục đặc biệt của tác phẩm.

Ảnh: Wikimedia Commons

Khuôn mặt cũng đáng chú ý. Bộ râu dày, mái tóc xoăn được thể hiện tinh tế, trong khi đôi mắt từng được làm bằng vật liệu khác như thủy tinh hoặc đá bán quý nay đã mất. Những chi tiết ấy cho thấy người Hy Lạp cổ đại không chỉ quan tâm đến hình dáng cơ thể mà còn muốn tạo cho tượng một thần thái sống động.

Tác phẩm thường được xếp vào “Phong cách Nghiêm khắc” (Severe Style), giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ nghệ thuật Archaic sang nghệ thuật Cổ điển. Cơ thể con người bắt đầu được thể hiện tự nhiên hơn, chuyển động trở nên thuyết phục hơn và các nhà điêu khắc dần thoát khỏi những tư thế cứng nhắc của thời kỳ trước. Danh tính nghệ sĩ chưa chắc chắn, dù nhà điêu khắc Kalamis từng được đề xuất là tác giả.

Có lẽ điều kỳ lạ nhất là số phận của bức tượng. Nó từng nằm dưới biển suốt nhiều thế kỷ, trước khi được phát hiện vào đầu thế kỷ XX. Một cánh tay được tìm thấy năm 1926, còn phần chính của tượng được trục vớt năm 1928. Từ một vị thần nằm im dưới đáy biển, nó trở thành một trong những biểu tượng nổi tiếng của nghệ thuật Hy Lạp cổ đại.

Cho đến hôm nay, vị thần ấy vẫn giữ nguyên tư thế chuẩn bị ra đòn - nhưng chúng ta sẽ không bao giờ biết chắc ông sắp ném tia sét của Zeus hay cây đinh ba của Poseidon.