Năm Hồng Vũ thứ 15 (1382), kinh thành Nam Kinh đón những ngày cuối thu lạnh lẽo. Trong hậu cung nhà Minh, Mã hoàng hậu lâm bệnh nặng, sức khỏe suy kiệt sau nhiều ngày điều trị. Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương vô cùng lo lắng, triệu tập các thầy thuốc tìm cách cứu chữa người vợ đã cùng mình trải qua những năm tháng gian khổ nhất.
Một giai thoại lưu truyền trong các câu chuyện dã sử kể rằng, khi biết không còn sống được bao lâu, Mã hoàng hậu cho lui những người hầu cận rồi lấy từ nơi cất giữ một chiếc túi gấm đã cũ. Đó là vật được cho là do Lưu Bá Ôn, mưu sĩ nổi tiếng của Chu Nguyên Chương, bí mật gửi đến từ nhiều năm trước.
Theo lời truyền miệng, Lưu Bá Ôn từng căn dặn chỉ khi triều đình hoặc hậu cung xuất hiện biến cố nghiêm trọng, hoàng hậu mới được mở túi gấm. Suốt nhiều năm, bà vẫn giữ nguyên vật ấy, cho đến những ngày cuối đời.
Bên trong chiếc túi chỉ có một mảnh giấy với lời cảnh báo ngắn gọn: Hãy đề phòng Quách Ninh phi, người có thể là tai mắt của thế lực Hoài Tây trong hậu cung.
Câu chuyện mang màu sắc bí ẩn, song cần phân biệt giữa sử liệu và truyền thuyết. Các bộ chính sử như Minh sử không ghi nhận việc Lưu Bá Ôn gửi túi gấm cho Mã hoàng hậu, cũng không có chứng cứ xác nhận Quách Ninh phi tham gia âm mưu chính trị. Tuy vậy, những nhân vật được nhắc đến đều có thật và từng giữ vị trí đáng chú ý trong lịch sử đầu triều Minh.
Mã hoàng hậu, thường được biết đến với tên Mã Tú Anh, xuất thân từ Túc Châu, nay thuộc tỉnh An Huy, Trung Quốc. Cha bà được sử sách gọi là Mã công, có quan hệ thân thiết với Quách Tử Hưng, một thủ lĩnh nghĩa quân Khăn Đỏ cuối thời Nguyên. Sau khi cha mẹ qua đời, Mã thị được Quách Tử Hưng nhận nuôi và chăm sóc như con gái ruột.
Năm 1352, Chu Nguyên Chương gia nhập lực lượng nghĩa quân của Quách Tử Hưng. Xuất thân nghèo khó, từng đi tu và sống qua những năm tháng đói khát, ông nhanh chóng thể hiện năng lực quân sự, được Quách Tử Hưng trọng dụng rồi gả con gái nuôi cho.
Cuộc hôn nhân ấy trở thành bước ngoặt trong cuộc đời Chu Nguyên Chương. Mã thị không chỉ là người vợ mà còn là chỗ dựa quan trọng trong những năm ông tranh giành thiên hạ.
Minh sử ghi rằng, có lần Chu Nguyên Chương bị Quách Tử Hưng nghi ngờ, lại gặp lúc thiếu lương thực. Mã thị bí mật đem bánh nóng giấu trong áo đưa cho chồng ăn, đến mức da thịt bị bỏng. Về sau, khi đã trở thành hoàng đế, Chu Nguyên Chương vẫn thường nhắc lại câu chuyện ấy trước quần thần để ca ngợi nghĩa tình của người vợ thuở hàn vi.
Trong những cuộc chiến chống các thế lực Trần Hữu Lượng và Trương Sĩ Thành, Mã thị chăm lo hậu phương, quản lý lương thực, may vá quần áo cho binh lính. Khi quân Trần Hữu Lượng tiến đánh Long Loan, bà còn đem vàng bạc, lụa là trong cung ra thưởng cho quân sĩ, góp phần khích lệ tinh thần chiến đấu.
Tháng 1/1368, Chu Nguyên Chương lên ngôi hoàng đế tại Nam Kinh, lập ra nhà Minh, lấy niên hiệu Hồng Vũ. Mã thị được sắc phong hoàng hậu, trở thành người đứng đầu hậu cung.
Dù bước lên địa vị tôn quý, bà vẫn duy trì nếp sống tiết kiệm. Sử sách ghi nhận Mã hoàng hậu thường mặc quần áo đã giặt nhiều lần, không tùy tiện thay mới. Những mảnh vải còn sử dụng được đều được may thành trang phục, chăn đệm để ban cho người trong cung, qua đó nhắc nhở con cháu không quên cuộc sống gian khổ trước kia.
Điều khiến Mã hoàng hậu được hậu thế kính trọng hơn cả là khả năng khuyên can Chu Nguyên Chương, vị hoàng đế nổi tiếng nghiêm khắc, thường xử lý tội phạm và quan lại bằng những hình phạt nặng nề.
Một trong những sự kiện đáng chú ý liên quan đến học giả Tống Liêm, người từng dạy dỗ thái tử Chu Tiêu. Năm 1380, cháu nội Tống Liêm là Tống Thận bị liên lụy trong vụ án Hồ Duy Dung. Chu Nguyên Chương nổi giận, định xử tử cả Tống Liêm.
Mã hoàng hậu nhiều lần khuyên can nhưng không được chấp thuận. Một hôm, khi dùng cơm cùng hoàng đế, bà không động đến rượu thịt. Chu Nguyên Chương hỏi nguyên nhân, bà đáp rằng mình đang ăn chay để cầu phúc cho Tống tiên sinh.
Nghe vậy, nhà vua xúc động, bỏ đũa đứng dậy. Hôm sau, ông quyết định miễn tội chết cho Tống Liêm, đày đến Mậu Châu. Tuy nhiên, vị học giả này qua đời trên đường lưu đày.
Mã hoàng hậu còn từng cứu con trai của tướng Quách Cảnh Tường. Khi có người tố cáo người con định giết cha, Chu Nguyên Chương lập tức muốn xử tử. Hoàng hậu khuyên rằng Quách Cảnh Tường chỉ có một con trai, nếu lời tố cáo không đúng thì việc giết người sẽ gây hậu quả không thể cứu vãn. Nhà vua cho điều tra lại và phát hiện đây là vụ vu cáo.
Với tướng Lý Văn Trung, khi ông bị Dương Hiến tố cáo vi phạm quân kỷ, Mã hoàng hậu cũng khuyên hoàng đế không nên tùy tiện thay tướng giữa lúc biên cương còn nhiều nguy hiểm. Nhờ đó, Lý Văn Trung tiếp tục được trọng dụng.
Những câu chuyện này được ghi trong Minh sử, cho thấy vai trò của Mã hoàng hậu không chỉ giới hạn ở việc quản lý hậu cung. Bà còn có ảnh hưởng đối với cách Chu Nguyên Chương ứng xử với quan lại và thần dân.
Tuy nhiên, triều đình nhà Minh những năm đầu Hồng Vũ vẫn liên tiếp xảy ra các cuộc thanh trừng. Năm 1380, vụ án Hồ Duy Dung bùng nổ, kéo theo hàng loạt quan lại bị xử tội. Đây cũng là thời kỳ Chu Nguyên Chương ngày càng cảnh giác với các công thần từng cùng mình dựng nghiệp.
Trong số những lực lượng có ảnh hưởng lớn nhất triều đình là nhóm công thần Hoài Tây, gồm nhiều tướng lĩnh, quan lại xuất thân từ khu vực quê hương và căn cứ khởi nghiệp của Chu Nguyên Chương. Quách Ninh phi có quan hệ gia đình trực tiếp với tầng lớp công thần này.
Theo Minh sử, Quách Ninh phi là con gái Quách Sơn Phủ, người Hào Châu, nổi tiếng giỏi xem tướng. Khi Chu Nguyên Chương còn chưa thành danh, Quách Sơn Phủ gặp ông và cho rằng người thanh niên này có tướng mạo khác thường, tương lai sẽ đạt địa vị rất cao.
Tin vào nhận định ấy, Quách Sơn Phủ đưa hai con trai Quách Hưng và Quách Anh theo phò tá Chu Nguyên Chương, đồng thời đưa con gái đến hầu cận ông. Về sau, cả Quách Hưng và Quách Anh đều lập công trong chiến trận, được phong tước hầu.
Quách thị trở thành Ninh phi, sinh cho Chu Nguyên Chương hoàng tử thứ mười là Chu Đàn vào năm 1370. Nhờ địa vị trong hậu cung và thế lực của gia đình, bà trở thành một nhân vật có ảnh hưởng đáng kể.
Chính mối liên hệ giữa Quách Ninh phi với gia tộc công thần Hoài Tây đã trở thành chất liệu cho những giai thoại về âm mưu chính trị trong cung đình. Người đời sau hình dung rằng Lưu Bá Ôn, vốn am hiểu những cuộc tranh giành quyền lực, đã sớm nhận ra nguy cơ một gia tộc có người giữ chức vụ cao ngoài triều, lại có phi tần được sủng ái trong hậu cung.
Lưu Bá Ôn, tên thật Lưu Cơ, là một trong những mưu sĩ nổi tiếng giúp Chu Nguyên Chương xây dựng cơ nghiệp nhà Minh. Ông từng tham gia hoạch định chiến lược quân sự, góp công trong quá trình thống nhất thiên hạ, nhưng về sau rời triều đình và qua đời năm 1375.
Trong các câu chuyện dân gian, Lưu Bá Ôn thường được mô tả là người có tài tiên đoán, để lại nhiều lời cảnh báo về vận mệnh triều đại. Chiếc túi gấm dành cho Mã hoàng hậu cũng thuộc mạch truyền thuyết ấy.
Theo giai thoại, sau khi đọc lời nhắn, Mã hoàng hậu không triệu tập các đại thần, cũng không báo chuyện cho thái tử Chu Tiêu. Bà lặng lẽ đốt mảnh giấy, giữ kín bí mật vì không muốn những nghi kỵ giữa các phe phái bùng phát thành một cuộc tranh đấu mới.
Dù tình tiết này chưa được xác nhận, nó phù hợp với hình tượng Mã hoàng hậu trong những ghi chép về tính cách nhân từ, thận trọng và luôn tìm cách hạn chế giết chóc.
Tháng 8 âm lịch năm Hồng Vũ thứ 15 (1382), bệnh tình của Mã hoàng hậu trở nên nghiêm trọng. Chu Nguyên Chương muốn tìm danh y và tổ chức cầu đảo, nhưng bà không đồng ý vì lo ngại nếu việc chữa trị thất bại, các thầy thuốc có thể bị hoàng đế trách phạt.
Khi được hỏi còn điều gì muốn căn dặn, Mã hoàng hậu khuyên Chu Nguyên Chương tìm kiếm hiền tài, tiếp nhận lời can gián, giữ vững đức trị từ đầu đến cuối, đồng thời mong con cháu hiền đức và trăm họ được yên ổn.
Ngày 17/9/1382, Mã hoàng hậu qua đời, hưởng thọ 51 tuổi theo cách tính đương thời. Chu Nguyên Chương vô cùng thương tiếc, truy thụy bà là Hiếu Từ hoàng hậu, an táng tại Minh Hiếu lăng. Từ đó đến khi qua đời, ông không lập thêm hoàng hậu.
Sau khi Mã hoàng hậu mất, việc quản lý hậu cung được giao cho các phi tần. Năm 1384, Lý thị được phong Thục phi, đảm nhiệm công việc điều hành lục cung. Không lâu sau, Lý Thục phi qua đời, Quách Ninh phi tiếp nhận trách nhiệm này.
Sự kiện ấy khiến giai thoại về lời cảnh báo của Lưu Bá Ôn càng được chú ý. Tuy nhiên, Minh sử chỉ xác nhận Quách Ninh phi từng quản lý lục cung, không ghi bà âm mưu thao túng triều chính hay tranh đoạt ngôi báu.
Năm 1389, con trai bà là Lỗ vương Chu Đàn qua đời khi còn trẻ do sử dụng đan dược, bị truy thụy là Lỗ Hoang vương. Những ghi chép về cuộc đời Quách Ninh phi sau đó khá ít ỏi, chưa đủ cơ sở xác định bà bị Chu Nguyên Chương thanh trừng như một số câu chuyện dân gian suy đoán.
Nhìn lại cuộc đời Mã hoàng hậu, điều được chính sử khẳng định không phải chiếc túi gấm bí ẩn, mà là vai trò đặc biệt của bà bên cạnh Minh Thái Tổ. Từ một cô gái xuất thân bình thường, bà cùng Chu Nguyên Chương trải qua chiến tranh, đói nghèo rồi trở thành hoàng hậu khai quốc, nhiều lần dùng sự điềm tĩnh và lòng nhân từ để ngăn những quyết định quá nghiêm khắc của chồng.
Còn câu chuyện Lưu Bá Ôn để lại lời cảnh báo về Quách Ninh phi, dù hấp dẫn, vẫn chỉ nên được xem là một giai thoại chưa có chứng cứ lịch sử. Nó phản ánh sự tò mò của hậu thế trước những cuộc tranh giành quyền lực đầu triều Minh, nhưng không đủ để kết luận Quách Ninh phi từng là nội gián của tập đoàn Hoài Tây.
Nguồn tham khảo: Minh sử, quyển 113, phần Hậu phi truyện; Minh hội yếu, quyển 2; tư liệu niên biểu Hồng Vũ hoàng đế của Bảo tàng Cố Cung Trung Quốc; nghiên cứu Khảo cứu bước đầu về danh hiệu Hoàng quý phi thời Minhcủa Bảo tàng Cố Cung.
