Ngày nay, hòn đảo Santorini xinh đẹp của Hy Lạp từng mang tên Thera. Ít ai biết rằng nơi đây từng xảy ra một trong những vụ phun trào núi lửa lớn nhất thời tiền sử, được các nhà địa chất gọi là vụ phun trào Minoan. Thảm họa diễn ra vào khoảng nửa sau thiên niên kỷ II trước Công nguyên, thường được định niên đại khoảng 1600–1620 TCN theo một số nghiên cứu khoa học, dù niên đại chính xác vẫn còn tranh luận. Vụ phun trào đã làm biến đổi địa hình hòn đảo, phá hủy các khu định cư và tạo nên miệng chảo núi lửa khổng lồ mà ngày nay chính là vịnh Caldera nổi tiếng của Santorini.
Trước thảm họa, Thera là một trung tâm hàng hải và thương mại sầm uất trong thế giới Aegean. Thành phố Akrotiri là minh chứng nổi bật cho sự phát triển này. Các cuộc khai quật cho thấy nơi đây từng có nhà nhiều tầng, đường phố quy hoạch tương đối bài bản, hệ thống thoát nước, đồ gốm tinh xảo và những bức bích họa đầy màu sắc. Cư dân Akrotiri có quan hệ giao thương với đảo Crete, Ai Cập, Cyprus và vùng Levant. Văn hóa của họ chịu ảnh hưởng mạnh từ nền văn minh Minoan trên đảo Crete, dù Akrotiri không đơn thuần là một thành phố Minoan.
Tàn tích thành phố Akrotiri được bảo tồn dưới lớp tro núi lửa suốt hàng nghìn năm. Ảnh: top-visited.blogspot.com
Những dấu hiệu khảo cổ cho thấy thảm họa không xảy ra hoàn toàn bất ngờ. Trước vụ phun trào lớn, khu vực đã trải qua những trận động đất mạnh khiến nhiều công trình bị hư hại. Người dân Akrotiri dường như từng quay lại dọn dẹp, sửa chữa nhà cửa, sau đó rời khỏi thành phố trước khi lớp tro và đá bọt núi lửa phủ kín khu định cư. Đáng chú ý, các nhà khảo cổ chưa tìm thấy nhiều thi thể người hay đồ trang sức quý giá tại đây, gợi ý rằng một bộ phận cư dân có thể đã kịp sơ tán. Tuy nhiên, số phận của họ sau đó vẫn chưa được xác định.
Vụ phun trào giải phóng lượng vật chất khổng lồ vào khí quyển, tạo ra những cột tro bụi cao, dòng khí nóng và các đợt sóng thần. Khi phần trung tâm của núi lửa sụp xuống, một vùng trũng lớn hình thành và bị nước biển tràn vào. Những lớp đá bọt và tro núi lửa dày đặc đã chôn vùi Akrotiri, vô tình bảo tồn nhiều công trình, đồ vật và tranh tường như một lát cắt của đời sống thời đại đồ đồng.
Miệng chảo núi lửa Caldera của Santorini ngày nay, dấu tích của những đợt phun trào khổng lồ thời tiền sử. Ảnh: eol.jsc.nasa.gov
Vậy thảm họa Thera có phải nguyên nhân trực tiếp khiến nền văn minh Minoan sụp đổ? Đây là một trong những tranh luận lớn của khảo cổ học Địa Trung Hải. Vụ phun trào chắc chắn gây thiệt hại cho các tuyến hàng hải, hoạt động thương mại và những cộng đồng ven biển ở phía đông Địa Trung Hải. Sóng thần có thể đã tàn phá một số khu vực ven bờ phía Bắc đảo Crete, trong khi tro bụi ảnh hưởng đến môi trường và sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, nền văn minh Minoan không biến mất ngay sau thảm họa. Các cung điện và đô thị trên đảo Crete vẫn tiếp tục tồn tại trong nhiều thế hệ.
Khoảng năm 1450 TCN, nhiều trung tâm cung điện Minoan trên đảo Crete mới trải qua những đợt phá hủy lớn, ngoại trừ Knossos tiếp tục tồn tại thêm một thời gian. Cùng giai đoạn này, ảnh hưởng của người Mycenae từ Hy Lạp đại lục ngày càng gia tăng. Các nhà nghiên cứu cho rằng sự suy yếu kinh tế sau thảm họa Thera, những biến động chính trị, thiên tai và sự mở rộng quyền lực của người Mycenae có thể đã cùng góp phần dẫn đến sự kết thúc của thời kỳ cung điện Minoan.
Một giả thuyết hấp dẫn khác liên hệ Thera với truyền thuyết Atlantis do triết gia Plato kể lại. Hình ảnh một nền văn minh giàu có bị biển cả nuốt chửng khiến nhiều người liên tưởng đến Akrotiri và vụ phun trào núi lửa. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng khảo cổ đáng tin cậy chứng minh Atlantis chính là Thera hay nền văn minh Minoan. Dù vậy, sự tương đồng giữa thảm họa có thật và câu chuyện huyền thoại vẫn khiến hòn đảo này trở thành chủ đề nghiên cứu đầy sức hút.
Ngày nay, những bức bích họa, con đường và tàn tích tại Akrotiri tiếp tục giúp các nhà khảo cổ tái dựng một thế giới đã biến mất hơn 3.600 năm trước. Bí mật lớn nhất của Thera có lẽ không nằm ở việc nó đã hủy diệt một nền văn minh trong chớp mắt, mà ở cách một thảm họa thiên nhiên có thể khởi đầu chuỗi biến động kéo dài, làm thay đổi cán cân quyền lực của cả một vùng biển.
