15 năm sau thảm họa hạt nhân Fukushima năm 2011, những tấm bản đồ phóng xạ được mã hóa màu vẫn treo trên tường của Futabaya Ryokan, nhà trọ do gia đình bà Tomoko Kobayashi điều hành tại thị trấn quê nhà Odaka gần như vắng bóng người ở tỉnh Fukushima.
Hành trình trở về
Khi trận động đất mạnh 9,0 độ Richter xảy ra ngoài khơi đông bắc Nhật Bản lúc 14h46 chiều ngày 11/3/2011, bà Kobayashi đang ở nhà trọ Futabaya. Dù rung lắc kéo dài và dữ dội, các bức tường của nhà trọ vẫn đứng vững. Nhưng khoảng một giờ sau, sóng thần tràn vào bếp “như một dòng sông”, bà kể lại.
Một đợt sóng cao hơn nhiều đã ập vào nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi, phá hủy các hệ thống làm mát chủ chốt và gây ra sự cố nóng chảy tại ba lò phản ứng.
Lò phản ứng số 1 bị hư hại vào ngày 12/3/2011. Hai ngày sau, lò phản ứng số 3 phát nổ, tiếp theo là lò phản ứng số 4, phát tán các hạt phóng xạ ra môi trường xung quanh và buộc hàng trăm nghìn cư dân phải sơ tán. Một số khu vực đến nay vẫn không thể sinh sống.
Gia đình Kobayashi ban đầu đến trú tại một nhà thi đấu ở thị trấn Haramachi lân cận, nhưng nơi này đã kín chỗ. Cuối cùng, họ đến được Nagoya, nơi bà và chồng ở lại suốt một năm.
Năm 2012, hai vợ chồng trở lại Fukushima để bắt đầu đo phóng xạ trong khi sống tại khu nhà tạm gần Odaka, khi đó vẫn còn bị cấm vào.
Kể từ đó, thị trấn đã phần nào hồi phục. Khách trọ của bà bao gồm sinh viên và những người muốn tìm hiểu về Fukushima, cũng như những ai quan tâm đến việc mở doanh nghiệp mới.
“Tôi cần phải hiểu rõ về sự cố hạt nhân. Tôi nghĩ ai đó phải quay lại và theo dõi tình hình”, bà nói. Khi tiếp tục đo đạc, bà dần nhìn thấy những điều trước đây vô hình và hiểu hơn về phóng xạ. “Giờ đây, đó đã trở thành sứ mệnh cả đời của tôi”, Kobayashi chia sẻ.
Kobayashi và các cộng sự tập trung hai lần mỗi năm, mỗi lần dành hai tuần để đo phóng xạ không khí tại hàng trăm địa điểm nhằm tạo ra các bản đồ mã hóa màu. Họ cũng lập phòng thí nghiệm để kiểm tra nông sản địa phương, xác định những gì có thể an toàn để ăn và phục vụ khách.
“Chúng tôi không phải là nhà khoa học chuyên nghiệp, nhưng chúng tôi có thể đo đạc và công bố dữ liệu. Điều quan trọng là phải tiếp tục đo, dù Chính phủ luôn khẳng định rằng nơi đây an toàn", bà giải thích.
Hồi sinh "vùng đất chết"
Kobayashi đã tự thực hiện các cuộc khảo sát phóng xạ trước khi mở cửa lại nhà trọ vào năm 2016. Hiện nay, bà cùng các cộng tác viên khác chia sẻ dữ liệu phóng xạ như một phần trong nỗ lực tái thiết vùng đất từng sầm uất nơi bà sinh sống.
“Những lô đất trống này trước đây từng có rất nhiều cửa hàng”, Kobayashi nói về vùng đất trước thảm họa khi bà đi đến phòng thí nghiệm giám sát phóng xạ, ngang qua ngôi trường mẫu giáo mà bà từng theo học thời thơ ấu. Nơi này hiện nay được sử dụng làm bảo tàng vì số lượng trẻ em quá ít kể từ sau cuộc khủng hoảng hạt nhân.
“Trước đây có nhiều doanh nghiệp, hoạt động cộng đồng và trẻ em vui chơi. Cuộc sống thường nhật ở đây từng rất yên bình, nhộn nhịp và tôi hy vọng sẽ được chứng kiến điều đó một lần nữa”, bà chia sẻ.
Chỉ khoảng 1/3 dân số của thị trấn Odaka trước thảm họa, tức khoảng 13.000 người, quay trở lại quê nhà trong thập kỷ qua.
“Thị trấn đã bị tàn phá và chúng tôi cần xây dựng lại. Đây là một quá trình tốn nhiều thời gian, không thể hoàn thành chỉ trong vài thập kỷ. Nhưng tôi hy vọng sẽ thấy được sự tiến bộ, với những con người mới và sự phát triển mới ở thị trấn”, bà Kobayashi nói tiếp.
>>> Mời độc giả xem thêm video: Nhật Bản xử lý đất nhiễm phóng xạ tại Fukushima hồi tháng 7/2025
