Số 16 (4382) Thứ Năm (17/4/2025) 15 TRI THỨC NHÂN LOẠI GIẢI MÃ KHOA HỌC Hồ nước khổng lồ biến thành sa mạc trẻ nhất hành tinh THANH BÌNH Nằm ở làng Đình Bảng, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, đình Đình Bảng là một trong những ngôi đình cổ có kiến trúc đẹp nhất Việt Nam còn tồn tại đến nay. Ngôi đình này được xây dựng từ năm 1700 (thời Hậu Lê), đến năm 1736 mới hoàn thành. Với vẻ đẹp và sự bề thế hiếm có của mình, đình Đình Bảng đã đi vào ca dao của người xưa: “Thứ nhất là đình Đông Khang/ Thứ nhì đình Bảng, thứ ba đình Diềm”. Ngày nay, Đình Đông Khang đã bị tàn phá, đình Diềm trước có năm gian hai chái nay chỉ còn ba gian hai chái. Chỉ còn đình làng Đình Bảng là tương đối nguyên vẹn. Công trình kiến trúc cổ tuyệt mỹ Theo nhà nghiên cứu Đỗ Hữu Bảng (Phó Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh), đình làng Đình Bảng có tổng diện tích khoảng 750m2, có tòa bái đường xây trên nền cao 2 bậc cấp đá xanh bó xung quanh, chiều dài 20m, rộng 14m, cùng hậu cung và ống muống tạo thành mặt bằng hình chữ “Công” (工). Đình có kết cấu bộ khung bằng gỗ lim rất vững chắc, liên kết với nhau bằng các loại mộng theo kiểu chồng rường “thượng tam hạ tứ”, với ba hàng xà kép: thượng, trung và hạ, chia làm 7 gian chính và 2 gian hành lang. Gian giữa rộng nhất chiều ngang 3,5m, gian thứ 1, gian thứ 7 chiều ngang 3m, các gian 2, 3, 5, 6 mỗi gian 2,3m2, 2 gian hành lang hai bên mỗi gian ngang 1m. Ngôi đinh có tới 84 cây cột lớn nhỏ, tòa đại bái 60 cột, nhà ống muống và hậu cung 24 cột (cột lớn đường kính 0,65m, cột nhỏ đường kính 0,55m. Các chân cột đều được kê bằng đá tảng xanh vững chắc. Chiều cao từ mặt nền lên tới bờ nóc là 8m, bốn mái cong đồ sộ úp xuống, chiếm hơn 2/3 chiều cao tổng thể (khoảng 5,5m/8m), 10 hàng cột hiên tròn thấp, vững vàng đỡ phía dưới. Bốn đầu đao cua đình Đình Bảng được xem là cao nhất, vươn xa nhất so với các công trình kiến trúc gỗ cổ truyền Việt Nam. Chạy dọc bờ nóc, bờ dải gắn gạch hộp rỗng hình rồng và hình hoa thị. Hai đầu bờ nóc đắp hai con kìm, một bên con rồng, một bên con nghê cuốn nước. Những con sô trên bờ dải cũng như đầu guột ở bốn góc đều thể hiện hình rồng uốn lượn mềm mại, nhìn kỹ thấy mỗi con mỗi dáng vẻ, nhưng nhìn tổng thể rất cân đối về hình khối. Hai đầu đốc mái đắp diềm, vỉ ruồi chạm rồng công phu tỉ mỉ. Nhà chuôi vồ (hâu cung) xây tường nách ô cửa sổ xếp gạch lỗ vuông. Hậu cung có tường hậu, tường hồi để những lỗ thông hơi hình hoa chanh. Mái lợp ngói mũi hài truyền thống, khổ 0,23x 0,4m. Kho tàng nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam Nhà nghiên cứu Đỗ Hữu Bảng cho biết, đình Đình Bảng có nhiều mảng điêu khắc trang trí tỉ mỉ, trau chuốt, nổi bật là những kỹ thuật đục chạm nuột nà, khéo léo của thế kỷ 18. Bưc cưa vong của đình la môt tac phâm đăc săc vơi các mô típ cham khăc tứ linh: Long, ly, quy, phượng phủ kín đan xen trên một diện rộng. Kết cấu cửa võng được chia thành 7 lớp và 9 ô theo kiểu lồng hộp kết hợp chạm lộng với chạm nổi rất kỹ lưỡng chau chuốt. Đề án trang trí la các hoa văn triện rút, hoa lá và các vật linh long, ly, quy, phượng; tùng, cúc, trúc, mai. Hoa văn trang trí mềm dẻo trong từng chi tiết. Trên đầu bẩy phía trước định cham tám đầu rồng, nghê đỡ mái, là những tác phẩm điêu khắc hêt sưc công phu, ty my. Cánh cửa phía trước ngôi đình chạm hình Bát mã quần phi (tám ngựa đang phi), phong cach tạo hình khỏe khoắn, tính khái quát cao, thân hình cân đối. Hai bên bậc bước lên sàn đình có lan can thấp, cột vuông soi gờ triện rút, hoặc hình quạt. Bức chạm “sư tử hý cầu” va bưc cham con hươu đứng dưới gốc cây thông co phong cách đục chạm mạnh mẽ, phóng khoáng. Mấy chục tấm ván gió, ván nong giữa các xà kép chạy dọc và chạy ngang trong đình đều được chạm nổi thành ba vòng hoa quấn quanh lòng đình. Những ván giữa xà trung, xà thượng, ván nào cũng chạm nổi một đôi rồng chầu theo chiều dài của tấm ván. Đặc biệt, có tới hàng trăm hình tượng rồng lớn nhỏ ở các họa tiết trang trí của đình. Rồng thường được chạm có vẩy, sừng ngắn, tai vểnh, mắt lồi tròn, mũi thú, miệng há rộng, môi dày, hướng nhìn ngang hoặc quay 2/3 ra ngoài. Sống lưng có đường vây, bung co văn, tay rồng hơi giông tay người, hình mây nét mác vây quanh thân rồng. Mỗi chiếc đầu dư là một chiếc đầu rồng chạm lộng kỳ khu, hai chân rồng bắt vào thân cột, thân rồng luồn qua cột phần đuôi ở phía bên kia cột, làm cho người ta không còn cảm giác nặng nề của mỗi chiếc đầu dư. Trên hai chiếc đầu dư xà hạ còn có tượng hai con nghê trong tư thế ngồi xổm, hai chân trước chống thẳng, tư thế uy nghiêm, dang rât sinh động. Các ván lá gió, các bức cốn đều được chạm khắc tinh tế, hình tượng rồng trên các bức cốn là các ổ rồng, rồng mẹ quấn quýt rồng con. Có một số bức được đặt tên chẳng hạn như: “Long vân đại hội”; “Ngũ long tranh châu”; “Lục long ngự thiện”… Cung vơi hình tượng rồng còn có những hình tượng chim phượng, hình voi, long mã, hình tượng Bát Tiên… Ba bức chạm phượng thể hiện mỗi con một tư thế, con phía tây ngậm cánh hoa mào dài, hai cánh cong mềm dẻo, đuôi xòe tha thướt chiếm gần kín bức ván. Trên vì kèo gian giữa phía sau cửa võng chạm hai con phượng múa, cánh phượng mở rộng, lông được tỉa tỷ mỷ xếp thành hàng lớp đều đặn. Việc sở hữu các mảng chạm khắc gỗ hết sức đa dạng và khiến đình Đình Bảng được ví như một kho tàng của nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam. Đây là một nét đặc sắc góp phần làm nên giá trị độc nhất vô nhị của ngôi đình cổ nổi tiếng xứ Kinh Bắc. Từng là một trong những hồ lớn nhất thế giới, biển Aral bị mất nguồn cung cấp nước từ hai con sông gần đó nên dần khô cạn, trở thành sa mạc trẻ nhất thế giới. Trước những năm 1960, Biển Aral là hồ nước lớn thứ 4 thế giới. Thế nhưng, gần 70 năm qua, hồ nước mặn khổng lồ này dần chia tách thành những hồ nhỏ hơn, phần lớn bề mặt ban đầu bốc hơi hoàn toàn và biến thành một sa mạc trẻ. Biển Aral từng có diện tích khoảng 68.000 km2. Nếu vẫn giữ nguyên con số này đến ngày nay thì biển Aral sẽ là hồ nước lớn thứ 3 thế giới xét theo diện tích bề mặt (chỉ sau Biển Caspi và hồ Superior). Thế nhưng, trên thực tế, hồ nước lớn thứ 3 thế giới hiện thuộc về hồ Victoria. Hồ Victoria cũng thay đổi kích thước trong vài thập kỷ qua nhưng không nhiều như Biển Aral. Các hồ còn lại của Biển Aral có diện tích bề mặt chỉ bằng khoảng 10% diện tích của hồ lớn ban đầu. Biển Aral hiện nằm ở khu vực biên giới giữa Kazakhstan và Uzbekistan. Hai nguồn nước ngọt chính của Biển Aral là sông Syr Darya và Amu Darya. Chúng cung cấp nước ngọt giúp duy trì hồ nước khổng lồ trong một khu vực vốn khô cằn. Vào những năm 1960, sông Syr Darya và Amu Darya bắt đầu được sử dụng ngày càng nhiều cho mục đích tưới tiêu. Theo đó, một lượng lớn nước sông bị chuyển hướng để tưới cho 7 triệu ha cánh đồng bông của Liên Xô. Điều này dẫn tới lượng nước chảy vào Biển Aral giảm từ đó khiến hồ nước này giảm đáng kể kích thước. Đến cuối những năm 1980, hồ nước tách đôi. Hồ Aral Lớn nằm ở phía nam, vẫn ở khu vực biên giới và hồ Aral Nhỏ giờ nằm hoàn toàn trong Kazakhstan. Trong 2 thập kỷ tiếp theo, Aral Lớn chia thành hai nửa: một nửa phía Đông và một nửa phía Tây. Trong ảnh vệ tinh mới do Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) công bố ngày 4/4, hồ Aral Nhỏ phía bắc (nằm phía trên hồ Aral Lớn) bị băng bao phủ. Phần phía tây của hồ Aral Lớn chỉ còn là một dải nhỏ hẹp, trong khi phần phía đông gần như đã biến mất, để lại một vùng đất mặn khô cằn. Vùng đất đó chính là sa mạc Aralkum - sa mạc trẻ nhất Trái đất. Những thay đổi của Biển Aral đã gây ra nhiều hậu quả nặng nề bao gồm ngành đánh bắt cá biến mất, khí hậu của khu vực thay đổi: mùa đông lạnh hơn, mùa hè nóng hơn. Hàng năm, những cơn bão cát dữ dội đã rải cát và muối đi hàng trăm km, phá hủy mùa màng, làm ô nhiễm nguồn nước uống và ảnh hưởng đến sức khỏe của hàng triệu người dân. Nồng độ muối trong lượng nước còn lại của Biển Aral tăng lên cao hơn đại dương, giết chết đa số sinh vật bản địa trong hồ và làm suy giảm sự phong phú của hệ sinh thái địa phương. TÂM ANH (theo Iflscience) Kiến trúc đặc sắc của ngôi đình cổ nổi tiếng xứ Kinh Bắc Chiếc xe tăng húc đổ cổng Dinh Độc lập trưa ngày 30/04/1975 mang số hiệu bao nhiêu? A: Số hiệu 389 B: Số hiệu 390 C: Số hiệu 398 Đáp án đúng Quizz test số trước: A: Tây Nguyên – Huế - Đà Nẵng – Hồ Chí Minh Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975 đã diễn ra trong gần hai tháng, qua các chiến dịch lớn: Tây Nguyên, đòn tiến công giải phóng Huế-Đà Nẵng và chiến dịch Hồ Chí Minh. Đại thắng mùa Xuân năm 1975 kết thúc 21 năm cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Đối với dân tộc Việt Nam, ngày 30/4/1975 đi vào lịch sử dân tộc như một mốc son chói lọi, đưa đất nước ta bước vào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Đồng thời, đi vào lịch sử thế giới, khẳng định tầm vóc vĩ đại và ý nghĩa thời đại của cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược. Chiến thắng thể hiện rõ nét ý chí độc lập, tự chủ, tự lực, từ cường và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Sa mạc trẻ nhất Trái đất Aralkum. ẢNH: MARK PITCHER. Ngày 26/11/2024, Phó Thủ tướng Lê Thành Long đã ký Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (đợt 16) đối với 6 di tích, trong đó có đình làng Đình Bảng (thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Lễ hội Đền Đô Xuân Ất Tỵ 2025 kỷ niệm 1015 năm ngày Lý Công Uẩn lên ngôi Hoàng đế được tổ chức quy mô cấp tỉnh giữa tháng 4/2025. Tại Lễ hội, tỉnh Bắc Ninh tổ chức đón bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đình Đình Bảng và bảo vật Quốc gia ấn vàng “Hoàng đế Chi Bảo” của Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng. Toàn cảnh đình làng Đình Bảng. ẢNH: QUỐC LÊ.
RkJQdWJsaXNoZXIy MTYzNTY5OA==